HOŞGELDİNİZ! BUGÜN 25 TEMMUZ 2021, PAZAR

Batı Müziği hakkında genel bilgi-V

04.03.2021 00:00:00

BATI MUSIKÎSİ'nde DÜZÜMLER ve USÛLLER:

Batı Musıkî'sinde "basit=simples" ve "mürekkep=composées" olmak üzere iki çeşit ölçü vardır. Bunların her biri, "ikizli=mesures binaires" ve "üçüzlü=mesures ternaires" diye ikiye ayrılır. Basit olanların ikizli'leri şunlardır:

(Sembol aynı zamanda geç Ortaçağ ve Rönesans müziğinin notasyonel uygulamasından bir aktarmadır ve tempus imperfectum diminutum'u (kusurlu zamanın azalması), daha doğrusu hızın iki katına çıkması veya duple metrede (çift metre) orantı dupla anlamına gelir. Modern gösterimde, yerine kullanılır 22 ve "alla breve" veya halk dilinde "cut time" veya "cut common time" olarak adlandırılır). 

(¢: Alla breve (kısaca), cut time (zaman kesmek): Yürüyüşler ve hızlı orkestra müziği için kullanılır).

İki zamanlı olarak vurulanlar: ¢=2/2, 2/4, 2/8.   

Dört zamanlı olarak vurulanlar: 4/2, C=4/4, 4/8.

Basit ölçülerin üçüzlü'leri şunlardır: 3/2, 3/4, 3/8.

Mürekkep ölçüleri ikizli'leri:

İki zamanlı olarak vurulan: 6/2, 6/4, 6/8, 6/16.

Dört zamanlı olarak vurulanlar: 12/4, 12/8, 12/16.

Mürekkep ölçülerin üçüzlü'leri: 9/2, 9/4, 9/8, 9/16.

Bunların dışında modern bestekârlar, 5/2, 5/4, 5/8 ve 7/2, 7/4, 7/8 ve bunların katlarını kullanmışlardır. Hepsi bir araya gelince, Batı Musıkîsi'nde 50 kadar ölçü kullanıldığı anlaşılır. Fakat bunların pek çoğu, yukarıda görüldüğü gibi, iki veya üç zamanlı ölçülerin aynı cinsten olmak üzere yan yana getirilmesinden doğmuştur. Meselâ, 9/8 ölçüsü, üç tane 3/8 lik ölçünün birleşmesinden ibarettir. Âdetâ 3/8'in üçerlik gruplar hâlinde kullanılmasından ibarettir. 5 ve 7 zamanlılardan başka bütün ölçüler, böyledir. 5 ve 7 zamanlıların Batı Musıkîsi'nde kullanılmaları ise, bir asır bile olmamıştır. Aksak usûller Batı Musıkîsi zihniyetinin tamamen dışında kalmıştır.

Usûller bu düzümlerin içine yerleştirilmiştir. Meselâ, 3/4'lük Batı Musıkîsi notası, ancak icra edildiği veya incelendiği takdirde, usûl ortaya çıkar. Vals, bolero, saraband, polonez, mönüe, mazurka, şakon, laend ve daha birçok usûller, 3/4'le yazılmıştır. Daha açık bir ifadeyle Türk Musıkîsi'nde notanın başına usûl yazıldığı halde, Batı Musıkîsi'nde sadece düzüm yazıldığı söylenebilir. Batı Musıkîsi'nde bestekâr, usûlü kendisi de yaratabilir. Meselâ, uzun bir eserde bestekâr 10-15 türlü usûl kullanmış olabilir ve bunlar hiçbir klâsik usûle uymayabilir. Bestekâr tarafından bulunmuş ve eserin maksadına uygun olarak kullanılmışlardır.

Sazlar için: ORKESTRA ve ORKESTRASYON, ENSTRÜMANTASYON

ORKESTRA:

Müteaddid (çeşitli) sazlardan teşekkül eden büyük topluluk. Yunanca bir kelimedir ve eski Yunan tiyatrosunda sahne ile seyirciler (dinleyiciler) arasına tesadüf eden ve koro hey'etinin teganni (şarkı söyleme) etmesine, raks hey'etinin dans etmesine, saz hey'etinin musıkî icrasına ayrılan yerdir. Yeniçağ'ın başında operada orkestra buna benzer bir yerde bulunduğu için, büyük saz hey'etine "orkestra" denmiştir. (Fransa'da tiyatro ve sinemalarda zemine hâlâ bu ad verimektedir).

Modern orkestra yaylı sazlar, nefesli sazlar ve vurma sazlar olmak üzere üç gruba ayrılır. Her gruptaki sazların sayısı sabit değildir; fakat kısımların birbirine nisbetle muvazene (denge)sini bozmayacak şekilde saz sayısının ayarlanması esastır. Orkestra, saz gruplarının büyüklüğüne veya küçüklüğüne, yani sazların sayısına göre başlıca "büyük orkestra" ve "küçük orkestra" diye iki kısma ayrılır. Bunlardan başka, "salon orkestrası" ve "oda orkestrası" gibi daha küçük saz toplulukları da vardır. Bestekârlar, yazdıkları eserin icaplarına (gereklerine) göre orkestra teşkilâtını büyük çizgiler içinde değiştirerek kullanmışlardır. En iyisi, çağdaş Batı Musıkîsi'nde orkestranın tekâmülünü (gelişimini) ve değişme safhalarını, aşağıdaki gibi, bir kaç bâriz ve karakteristik misâl üzerinden tâkib etmektir.

1783'te Haydn'ın eserlerini çalan ve Prens Esterhazy'ye ait bulunan küçük senfoni orkestrası: 11 birinci ve ikinci kemanlar, 2 viola, 2 violensel, 2 kontrbas, 2 obua, 2 kor, 2 fagot.

Beethoven'in IX. Senfonisinde kullandığı orkestra (1823); birinci ve ikinci kemanlar, violalar, violonseller, kontrbaslar, 3 flüt, 2 obua, 2 klârnet, 3 fagot, 2 kor, 2 trompet, 3 trombon (alto, tenor ve bas), timbale'ler, triangle'ler, cymbale'ler, davullar.

Orkestralarda her saza, nota pupitre(sıra)'leri dahil olmak üzere, asgari 1 m² yer ayrılmak lâzımdır.

Sazların durumu çok değişiktir. Belirli bir konuş yoktur. Yalnız, aynı sazlarla aynı çeşitten sazların bir arada bulundurulmasına çalışılır. 

Bir de askeri musıkîde kullanılan "harmonie" ve "fanfare=nefesli çalgıların hep birden çaldıkları coşkun parça" orkestraları vardır. Her ikisi de yalnız vurma sazlar ile nefeslilerden müteşekkildir, yaylılar bulunmaz. Bu ikisinin farkı, harmonie'de tahta nefeslilerin de mevcudiyeti, fanfare'de ise yalnız bakır(mâdeni) nefeslilerin olup, tahta nefeslilerin olmayışıdır. Aşağıda her iki topluluk için verilen misaller, büyük hey'etlere mahsustur. Daha küçük çaptakilerde saz sayısı ve çeşidi azdır.

85 kişilik büyük bir harmonie: 1) Tahta nefesliler: 1 küçük flüt do, 4 büyük flüt, 2 obua, 1 cor anglais, 2 fagot, 1 kontrfagot do veya kontrbas sarrusophone do; 2) Anche'lılar(embouchure'lüler): 2 küçük klârnet lâ b, 2 küçük mi b klârnet, 2 si b klarnet, 1 si b klarnet (I.), 4 si b klarnet (II.), 4 si klarnet (III.), 2 mi b alto klarnet, 2 si b bas klarnet, 2 kontrbas klarnet, 1 si b soprano saksafon, 1 mi b alto saksafon, 2 si b tenor saksafon, 2 mi b bariton saksafon, 1 si b bas saksafon; 3) Cuivres clairs (parlak madeni nefesliler): 5 do trompet, 2 si cornet à piston, 4 fa cor (I., II., III., ve IV.), 4 trombon; 4) saxhorn'lar: 1 küçük mi b bugle, 2 I. bugle, 2 II. bugle, 2 mi b alto, 1 bariton, 1 I. si b, 3 II. si b bas, 1 mi b kontrbas, 3 si b kontrbas, 2 telli do kontrbas; 5) Percussion (vurma sazlar): 1 timbale, 3 büyük davul, ziller.

60 kişilik büyük bir fanfare: 1 mi b sopranino saksafon, 2 si b soprano saksafon, 2 mi b alto saksafon, 2 si b tenor saksafon, 2 mi b bariton saksafon, 1 si b bas saksafon; 1 soprano sarrusophone; 3 do trompet, 2 mi b veya fa trompet; 3 si b cornet; 4 fa cor; 4 trombon, 1 bas trombon; 2 küçük mi b bugle, 4 I. bugle, 4 II. bugle; 3 mi b alto, 2 si b bariton, 2 I. bas, 5 II. bas, 1 mi b kontrbas, 4 si b kontrbas; 1 timbale, 2 büyük davul ve ziller.

Başka tür orkestralar da vardır: Yaylılar'ın bulunmadığı, piyano bulunan caz orkestrası; dans musıkîsi çalan dans orkestrası; eksotik orkestralar bunlardandır. Bu sonuncular, uzak doğu ve Afrika'nın ilkel saz topluluklarına benzetilmek gayesiyle, bazı basit âletler ve vurma sazlardan kurulur ve Batı sazları da yer alır. Son zamanlarda hafif musıkîlere mahsus topluluklar da kurulmuş ve bunlarda elektro sazlar ağırlık kazanmıştır. (devam edecek…)

 
Ayhan Haksal / diğer yazıları


logo

Beşyol Mah. 502. Sok. No: 6/1
Küçükçekmece / İstanbul

Telefon: (212) 425 10 66
Faks: (212) 424 69 77
E-posta: [email protected] [email protected]


WhatsApp haber: (0542) 289 52 85


Tüm hakları Yeni Mesaj adına saklıdır: ©1996-2021

Yazılı izin alınmaksızın site içeriğinin fiziki veya elektronik ortamda kopyalanması, çoğaltılması, dağıtılması veya yeniden yayınlanması aksi belirtilmediği sürece yasal yükümlülük altına sokabilir. Daha fazla bilgi almak için telefon veya eposta ile irtibata geçilebilir. Yeni Mesaj Gazetesi'nde yer alan köşe yazıları sebebi ile ortaya çıkabilecek herhangi bir hukuksal, ekonomik, etik sorumluluk ilgili köşe yazarına ait olup Yeni Mesaj Gazetesi herhangi bir yükümlülük kabul etmez.