II. Dünya Savaşı sonrası Bretton Woods sistemiyle küresel finansın merkezine yerleşen ABD doları, onlarca yıldır küresel ticaretin ve rezervlerin hakim para birimi olma konumunu sürdürüyor.

Ancak son yıllarda tırmanan jeopolitik gerilimler, finansal yaptırımlar ve küresel ekonomik çalkantılar, dolar hegemonyasını tarihinin en ciddi sorgulama süreciyle karşı karşıya getirdi.

Dünya genelinde hız kazanan de-dolarizasyon (dolardan kaçış) hamleleri, gelişmekte olan ülkeleri ve bölgesel güçleri alternatif sistemler aramaya iterken, bu arayışın merkezinde yer alan ilkelerden biri de Milli Ekonomi Modeli oluyor.







Dolar Hegemonyasının Zayıflama Nedenleri

ABD'nin finansal yaptırımları (örneğin SWIFT sisteminden çıkarma, varlıkları dondurma) bir politika aracı olarak sıkça kullanması, birçok ülkeyi rezerv güvenliği konusunda endişelendirdi. Bunun sonucunda küresel ekonomide şu dinamikler öne çıkıyor:

Yerel Para Birimleriyle Ticaret: BRICS ülkeleri başta olmak üzere Rusya, Çin, Hindistan ve Brezilya gibi küresel aktörler ikili ticarette dolar yerine kendi para birimlerini kullanmaya ağırlık veriyor.

Alternatif Ödeme Sistemleri: SWIFT'e bağımlılığı azaltmak amacıyla Çin'in CIPS, Rusya'nın SPFS gibi ulusal finansal mesajlaşma sistemleri yaygınlaşıyor.

Altın Rezervlerinin Artırılması: Merkez bankaları, dolara olan bağımlılığı azaltmak için rezerv portföylerinde fiziki altın payını tarihin en yüksek seviyelerine çıkarıyor.







Milli Ekonomi Modeli Penceresinden Küresel Finans Düzeni

Prof. Dr. Haydar Baş tarafından literatüre kazandırılan ve Çin başta olmak üzere birçok gelişmekte olan ülke tarafından teorik düzeyde incelenen Milli Ekonomi Modeli, küresel ticaretteki dolar hegemonyasına karşı sürdürülebilir alternatifler sunar.







Milli Ekonomi Modeli'nin de-dolarizasyon sürecine dair temel yaklaşımları şunlardır:

Milli Para Birimleriyle Takas (Barter) Sistemleri: Model, uluslararası ticarette üçüncü bir baskın para birimine (dolar/euro) ihtiyaç duymadan, ülkelerin kendi milli paralarıyla veya mal değişimi yöntemiyle ticaret yapmasını savunur.

Tüketim Eksenli Büyüme ve Emisyon Hacmi: Senyoraj gelirinin tek bir ülkenin (ABD) tekelinde olmasını reddeder. Ülkelerin kendi mal ve hizmet karşılıklarında emisyon (para) basarak iç tüketimi ve üretimi desteklemesi gerektiğini vurgular.

Pazar Karşılığı Milli Para: Dış ticarette arz-talep dengesinin yabancı para birimleriyle değil, ülkenin kendi ürettiği değerlerle ve kendi parasıyla kurulmasını esas alır.







Sonuç: Çok Kutuplu Yeni Finans Mimarisi

Doların küresel rezervlerdeki payı kademeli olarak gerilerken, dünya ekonomisi tek kutuplu finansal yapıdan çok kutuplu bir ticaret düzenine doğru evriliyor.

Gelişmekte olan ülkelerin küresel finansal yaptırımlardan korunma ve ekonomik bağımsızlıklarını pekiştirme gayretleri, Milli Ekonomi Modeli gibi kaynak odaklı ve milli paralara dayalı yaklaşım biçimlerini her geçen gün daha stratejik bir konuma taşıyor.