Muz Cumhuriyeti'nin yeni adresi: Paraguay

Muzun rengi değişir, bahçe aynı kalır

1904'te O. Henry, Honduras'ta geçen hikâyelerinde bir tabir icat etti: "muz cumhuriyeti." Bayrağı, marşı, meclisi olan; ama kaderi başkentte değil, bir şirketin yönetim kurulunda ve uzak bir gücün dışişleri koridorlarında yazılan ülke. Daha önce bu sütunda United Fruit'in gölgesindeki halkları, muz cumhuriyeti tabirinin nasıl doğduğunu yazmıştım. Bugün aynı bahçenin yeni bir köşesine bakacağız.

Adres değişti, yöntem değişmedi. Muz yerine artık hidroelektrik, nadir toprak elementleri, yapay zekâ için elektrik ve diplomatik bir tanıma oyu var. Bahçenin adı Paraguay. Ve geçen hafta orada, birkaç gün içinde bir banka, bir cumhurbaşkanı ve milyonlarca insanın birikimi aynı anda çöktü.

Halkın Parasıyla Kurulan Saltanat

Ueno Bank beş yıldan kısa sürede sıradan bir finans şirketinden ülkenin en büyük dijital bankasına dönüştü. 2,9 milyon müşterisi vardı; yetişkin Paraguaylıların yaklaşık yüzde 60'sı. Kasasında 800 milyon doları aşan kamu parası duruyordu. Emekli ve sağlık fonunun parası da Itaipu Barajı'nın parası da oradaydı.

Bu para nereye gitti? Müfettişlere göre 146 milyon dolar, bankanın sahibi Grupo Vazquez'e bağlı sadece üç şirkete kredi olarak verilmişti. Cumhurbaşkanı Santiago Pena, Mart 2025'e kadar bu grubun iş ortağıydı. Bankayı denetleyecek merkez bankasının başına da bankanın eski yöneticisi Carlos Carvallo'yu atamıştı.

Uyarılar aylardır biliniyordu. Ama dosyayı patlatan el bir savcının ya da bir gazetecinin eli değildi. Peña'yı siyasete taşıyan tütün baronu Horacio Cartes, çırağının kendi güç tabanını kurduğunu görünce sadece senatörlerine soru sordurdu. 3 Kasım'da bankaya el kondu, 6 Kasım'da Senato Pena'yı 44 oyla görevden aldı. Yani yolsuzluğu bitiren adalet olmadı. Ancak iktidarın içindeki bir hesaplaşma onu görünür kıldı.

Üç Başkent, Tek Soru: Taş Hangi Renk?

Pena, Trump'ın Latin Amerika'daki en sadık ortağıydı. ABD askerlerine ülke kapılarını açan anlaşmayı Mart'ta meclisten geçirdi. Güney Amerika'da Tayvan'ı tanıyan son ülkenin bayrağını o taşıdı. Ekim sonunda Washington'da Hazine Bakanı Bessent'le görüşüyordu. 21 Ekim'de Washington, Itaipu'nun elektriğiyle beslenecek ve Paraguay tarihinin en büyük yabancı yatırımı olarak sunulan yapay zekâ kampüsünü ikan etmişti. On altı gün sonra Pena gözaltındaydı.

Washington ne yaptı? Hiç tereddüt etmedi. Bir gün içinde Paraguay'ı "stratejik ortak, dost ve müttefik" ilan edip yeni başkan Alliana ile çalışmayı beklediğini açıkladı. İpleri çeken Cartes'e 2023'te rüşvet suçlamasıyla uygulanan ABD yaptırımlarını ise Trump yönetimi zaten bir yıl önce kaldırmıştı. Washington iki karşıt atın ikisine de oynuyordu. Biri düşünce diğerine binmesi bir sabah sürdü.

Çin ise pusuda bekliyor. Diplomatik ilişkisi olmamasına rağmen Paraguay'ın ithalatının yüzde 37'si Çin'den geliyor. Pekin, masrafları kendisinden olmak üzere milletvekillerini Çin turlarına götürüyor; Washington da Pekin'e yakınlaşan en az 11 milletvekilinin vizesini iptal ediyor. Brezilya da Itaipu'nun yeni tarifesini daha zayıf bir muhatapla pazarlık etmenin hesabını yapıyor; Lula, Alliana'yı hemen Brasília'ya davet etti. Üç başkentin de sorduğu soru aynı: Paraguay tahtasındaki taş kimin rengini taşıyacak? "Paraguaylı ne olacak?" diye soran yok.

Kullanılıp Atılan Müttefikler Galerisi

Pena bu galerinin ilk portresi değil. İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, yirmi beş yıl Washington'ın Körfez'deki jandarmasıydı. 1979'da tahtını kaybedince ABD ona kalıcı bir sığınak bile vermedi. Ömrünün son yılını ülke ülke dolaşarak geçirdi ve 1980'de Kahire'de öldü.

Hüsnü Mübarek otuz yıl boyunca her yıl milyarlarca dolarlık ABD askeri yardımı aldı. Şubat 2011'de Tahrir Meydanı dolunca Beyaz Saray'dan gelen mesaj tek kelimeydi: "Güle güle." Manuel Noriega yıllarca CIA'in maaş bordrosundaydı. 1989'da ABD Panama'yı işgal etti ve Noriega Miami'de bir mahkemede yargılandı.

Ders hep aynı: Büyük güçlerin dostu yoktur, vekili vardır. Vekil işe yaradığı sürece korunur. Bir yük haline geldiği gün ise aynı sistemin çıkardığı bir başkasıyla değiştirilir. Muz cumhuriyetinde değişen yüzlerdir, bahçenin sahibi değil.

Her Senaryoda Kaybeden Aynı İnsan

Şimdi kamerayı sarayda ya da elçiliklerde değil, Asunción'daki kapalı bir Ueno şubesinin önünde tutalım. Sırada bekleyen emekli ödemesini alamaz, esnaf POS cihazından para çekemez. Ueno üniformalı gençler kredi kartlarını yakarak birikmiş maaşlarını istiyorlar. Bu bankada ilk kez hesap açan bir milyondan fazla yoksul var; süpermarket indirimiyle bankacılığa çekilmiş insanlar.

Paraguay uzak görünebilir, ama ayna yakın. Bizde de bir fon soruşturması sürüyor; eski bir bakan tutuklandı, eski bir SPK başkanı adli kontrol altında. Suçlu olup olmadıklarına mahkeme karar verecek. Ama bir toplumun sorması gereken sorular mahkemeyi beklemez. Denetlemesi gereken kurumlar o işlemler olurken neredeydi? Bir ismin feda edilmesi düzenin temizlendiğini mi gösterir, yoksa düzenin kendini koruduğunu mu? Paraguay'da sistem Pena'yı harcayarak ayakta kaldı. Bizde arama sadece bir isimde mi bitecek, yoksa o ismi mümkün kılan yapıya kadar uzanacak mı? Cevabı okura bırakıyorum. Muz cumhuriyetini muz cumhuriyeti yapan şey muz değildir. Hesabı sorulmayan iktidar, sesini çıkarmayan halk ve susmayı akıllılık sanan aydındır. Paraguaylı bu dersin bedelini birikimiyle, emekli maaşıyla, çocuğunun geleceğiyle ödedi. Biz aynı dersi hangi bedelle öğreneceğiz?