Çok taraflılık krizi ve iki taraflı anlaşmaların yükselişi
İkinci Dünya Savaşı sonrasında küresel barış, istikrar ve serbest ticareti koruma amacıyla kurulan uluslararası sistem, tarihinin en derin güven krizlerinden birini yaşıyor
06.09.2026 00:16:00
Yaşar Cebesoy
Yaşar Cebesoy
İkinci Dünya Savaşı sonrasında küresel barış, istikrar ve serbest ticareti koruma amacıyla kurulan uluslararası sistem, tarihinin en derin güven krizlerinden birini yaşıyor.
Birleşmiş Milletler (BM), Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) gibi çok taraflı kurumlar hantal bürokrasi, veto engelleri ve büyük güçler arası jeopolitik rekabet nedeniyle kilitlenirken; devletler çözümü giderek daha fazla "iki taraflı" (bilateral) ve bölgesel anlaşmalarda arıyor.
Küresel diplomasi arenasındaki bu dönüşüm, uluslararası düzenin kurallarını ve ittifak mimarisini kökten değiştiriyor.
Çok Taraflı Sistemin Tıkanma Nedenleri
Uzmanlar, çok taraflı mekanizmaların işlevselliğini yitirmesindeki temel etkenleri şu başlıklar altında topluyor:
Büyük Güç Rekabeti ve Veto Engeli: ABD, Çin ve Rusya arasındaki derinleşen jeopolitik gerilimler, BM Güvenlik Konseyi gibi kritik karar organlarını işlevsiz hale getiriyor.
Karar Alma Süreçlerinin Yavaşlığı: Yüzden fazla ülkenin oy birliği veya geniş konsensüs arayışı, iklim değişikliği ve küresel ticaret gibi acil müdahale gerektiren konularda somut adım atılmasını geciktiriyor.
Gelişmekte Olan Ülkelerin Huzursuzluğu: Mevcut küresel kurumların 20. yüzyılın ortalarındaki güç dengelerini yansıtması, Küresel Güney ülkelerinde "temsil adaletsizliği" duygusunu pekiştiriyor.
İki Taraflı ve "Mini-Taraflı" Anlaşmaların Yükselişi
Çok taraflı masalardan eli boş dönen hükümetler; daha hızlı sonuç alınan, esnek ve doğrudan ulusal çıkarlara odaklanan ikili ticaret, güvenlik ve enerji anlaşmalarına yöneliyor. Bunun yanı sıra, belirli konularda küçük grup ittifaklarını içeren "mini-taraflı" (plurilateral/minilateral) yapıların sayısı hızla artıyor.
Savunma ve teknoloji alanındaki stratejik ortaklıklar, ikili serbest ticaret anlaşmaları ve bölgesel koridor projeleri, geleneksel evrensel örgütlerin yerini almaya başladı.
Yeni Dönemin Getirdiği Riskler ve Fırsatlar
İki taraflı anlaşmalar devletlere hareket kabiliyeti ve hızlı karar alma imkânı tanısa da küresel sistem açısından önemli riskler barındırıyor.
Küçük ve gelişmekte olan ülkelerin büyük güçler karşısında müzakere gücünü kaybetmesi, küresel kuralların parçalanması (fragmantasyon) ve uluslararası hukukun yerini "güçlü olanın kuralı" ilkesinin alması en büyük endişeler arasında yer alıyor.
Diplomasi uzmanlarına göre önümüzdeki dönem, kapsayıcı evrensel kurumlar ile pragmatik ikili ittifakların bir arada var olmaya çalıştığı, ancak güç dengelerinin sıkça değiştiği çok kutuplu ve parçalı bir dünya düzenine sahne olacak.
Birleşmiş Milletler (BM), Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) gibi çok taraflı kurumlar hantal bürokrasi, veto engelleri ve büyük güçler arası jeopolitik rekabet nedeniyle kilitlenirken; devletler çözümü giderek daha fazla "iki taraflı" (bilateral) ve bölgesel anlaşmalarda arıyor.
Küresel diplomasi arenasındaki bu dönüşüm, uluslararası düzenin kurallarını ve ittifak mimarisini kökten değiştiriyor.
Çok Taraflı Sistemin Tıkanma Nedenleri
Uzmanlar, çok taraflı mekanizmaların işlevselliğini yitirmesindeki temel etkenleri şu başlıklar altında topluyor:
Büyük Güç Rekabeti ve Veto Engeli: ABD, Çin ve Rusya arasındaki derinleşen jeopolitik gerilimler, BM Güvenlik Konseyi gibi kritik karar organlarını işlevsiz hale getiriyor.
Karar Alma Süreçlerinin Yavaşlığı: Yüzden fazla ülkenin oy birliği veya geniş konsensüs arayışı, iklim değişikliği ve küresel ticaret gibi acil müdahale gerektiren konularda somut adım atılmasını geciktiriyor.
Gelişmekte Olan Ülkelerin Huzursuzluğu: Mevcut küresel kurumların 20. yüzyılın ortalarındaki güç dengelerini yansıtması, Küresel Güney ülkelerinde "temsil adaletsizliği" duygusunu pekiştiriyor.
İki Taraflı ve "Mini-Taraflı" Anlaşmaların Yükselişi
Çok taraflı masalardan eli boş dönen hükümetler; daha hızlı sonuç alınan, esnek ve doğrudan ulusal çıkarlara odaklanan ikili ticaret, güvenlik ve enerji anlaşmalarına yöneliyor. Bunun yanı sıra, belirli konularda küçük grup ittifaklarını içeren "mini-taraflı" (plurilateral/minilateral) yapıların sayısı hızla artıyor.
Savunma ve teknoloji alanındaki stratejik ortaklıklar, ikili serbest ticaret anlaşmaları ve bölgesel koridor projeleri, geleneksel evrensel örgütlerin yerini almaya başladı.
Yeni Dönemin Getirdiği Riskler ve Fırsatlar
İki taraflı anlaşmalar devletlere hareket kabiliyeti ve hızlı karar alma imkânı tanısa da küresel sistem açısından önemli riskler barındırıyor.
Küçük ve gelişmekte olan ülkelerin büyük güçler karşısında müzakere gücünü kaybetmesi, küresel kuralların parçalanması (fragmantasyon) ve uluslararası hukukun yerini "güçlü olanın kuralı" ilkesinin alması en büyük endişeler arasında yer alıyor.
Diplomasi uzmanlarına göre önümüzdeki dönem, kapsayıcı evrensel kurumlar ile pragmatik ikili ittifakların bir arada var olmaya çalıştığı, ancak güç dengelerinin sıkça değiştiği çok kutuplu ve parçalı bir dünya düzenine sahne olacak.
