Defterdar Sarı Mehmet Paşa'ya göre adaletli devlet yönetimi

Osmanlı'nın önemli devlet adamlarından Defterdar Sarı Mehmet Paşa (ölümü: 1717), Devlet Adamına Öğütler (Yazılış tarihi: 1714-1717 yılları arası. Yayınlanışı: Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1992) adlı eserinde ideal manada bir devlet yönetiminde adalet kavramına önemli bir yer veriyor. İslam inancından, Türk töresinden ve tecrübelerinden süzülmüş bu adaletçi yaklaşımını şöyle ortaya koyuyor: "Bütün amirlerin adalete uygun davranmaya çalışmaları gerekir. Fakat padişahlar bu konuya herkesten daha fazla önem vermelidirler. Zira, adalet hazinenin artmasına ve halkın çoğalmasına yol açar. Hazine ise halkın çokluğundan ve Ülkenin bayındırlığından kaynak alır. Memleketin ümranı ise adalet iledir. Harap olan bir ülkenin maldan nasibi olmaz ve halkı zenginlikte yetersiz olur. Nitekim şöyle denilmiştir:KIT'A:"Mülk durmaz eğer, olmazsa ricâl,Lâzım amma ki ricale emvâl. Mal tahsili raiyetten olur. Bağ ü bostan zirâatten olur. Olmasa adl reâyâ durmaz, Adlsiz çetr ikamet kurmaz Adldir asl-ı nizâm-ı âlem Adlsiz saltanat olmaz muhkem. Mülkde zelzele gaflettendir. Terk-i ahkâm-ı şeriattendir. Bâğıbân etmeyicek çeşmini bâz Bağına herkes eder desti dırâz."Manzumenin günümüz Türkçesiyle karşılığı:"Ülke durmaz eğer, olmazsa esaslı devlet adamı, Amma devlet adamlarına da mal lazım. Mal tahsili halktan olur. Bağ bahçe ziraatten olur. Olmasa adalet halk durmaz, Adaletsiz çadır bile kurulmaz Adalettir dünya düzeninin aslı Adaletsiz saltanat olmaz sağlam. Ülkede zelzele gaflettendir. İslam'ın hükümlerini terk etmektendir. Bahçıvan gözünü dört açmayınca Bahçesine herkes elini uzatır." (s.27-28)     Demek ki devleti yöneten kişiler, adalet dediğimiz o büyülü kavramı bütün zerreleriyle içselleştirmek zorundadırlar. Zira adalet, yönetenle yönetilen arasındaki güveni, saygıyı, birlik ve bütünlük ruhunu sağlamlaştırır. Yönetilenler, zorla ve baskıyla değil de soluduğu adalet havasından dolayı tamamen gönüllü bir mensubiyetle devleti, milleti, vatanı için çalışma ve üretme çabasında olacaktır. Bu da zorunlu olarak ekonomik anlamda millî üretimin artmasına, devlet hazinesinin dolmasına sebep olacaktır. Yöneticilerin adaletli yönetimine inanmayan; hatta kuşkulu bakan halk, devleti ve milleti değil; kendisini kurtarma derdinde olacak, milletinin kalkınmasını, yükselmesini, iyileşmesini düşünmeyecek, bu da devlet hazinesinin tamtakır olması neticesini verecektir. Devletin, vatanın, milletin kalkınması, gelişmesi ve ilerlemesi ile ülkenin adaletli yönetimi arasında doğrusal bir bağ vardır. Metinde geçen "Memleketin ümranı ise adalet iledir." Cümlesi bunun temel ilkesidir.Adalet olmazsa milletin huzuru, mutluluğu, çalışma, üretme, paylaşma, fedakârlık duygusu, millî birlik ruhu yok olur. Bu da devletin dağılmasına, milletin perişan olmasına, vatanın elden çıkmasına yol açar. Dünyanın ve ülkenin nizamı, düzeni adalete bağlıdır. Çünkü adalet, halkın devletine olan gönüllü bağlılık, teslimiyet ve devleti için karşılıksız fedakârlık ruhunu besler. Eğer iktidarı ele geçiren kişi ve gruplar, bütün bir Türk milletinin ortaklaşa alın terinin, çalışmasının, fedakârlığının, emeğinin ürünü olan Devlet hazinesini, haksızca, usulsüzce, kanunsuzca, adaletsizce kendileri, yakınları, eşleri dostları için kayırarak yağmalarlarsa yöneten ve yönetilen arası güven duygusu yok olur ve devlet ve millet hızla dağılmaya, yok olmaya yüz tutar.