İran'da rejim değişir mi?

İran'ın Güney Kafkasya'dan Ortadoğu ve Orta Asya'ya uzanan enerji kaynakları ve nakil hatlarına sahip bir bölgenin hemen ortasında yer alıyor olması ve coğrafyasının İran'a eş zamanla sunduğu yatay ve dikey konumu (geçişkenlik ve merkez özelliği) anılan ülke jeopolitiğine, jeostratejik açıdan ayrı artı değerler sağlamaktadır. (1)

Bunun yanında yer altı ve yer üstü kaynaklarının çeşitliliği ile dünya petrol rezervlerinin %11.82'sine (2) ve dünya gaz rezervlerinin %17.09'una (3) sahiptir. 

İran, tarihin gördüğü en eski medeniyetlerden biri olmasının yanında, Pers İmparatorluğu ile Asya Afrika ve Avrupa'da hüküm sürüp ilk küresel güç olarak devlet yapılanmasını kurabilen öncü bir topluluktur.

Safevilerin, Şah İsmail ile Caferi mezhebini, devletlerinin resmi inanç sistemi yapmaları ve arkasından gelen Afşar ve Kaçar hanedanlıklarının aynı siyaseti gütmelerinden dolayı günümüz İran coğrafyasının nüfusunun %90'ına yakın oranı, Şii'dir. (4)

Şia'nın iman esaslarından biri İmamettir; İmamet Hz. Muhammed (s.a.a.) sonra İmam Ali'nin (a.s.) İmametine ve Hilafetine inanmak ve diğer on bir imama inanmaktır. (5)

İmam Allah'ın Peygamber'den (s.a.a) sonra yeryüzündeki halifesidir. Yani imam, İslam topluluğunun önderliği, dinî ve şer'i kanunların beyanı ve korunması ve hayatın çeşitli alanlarında halkın kılavuzluğu için Allah (c.c.) tarafından seçilen Peygamber (s.a.a) ya da bir önceki imam yoluyla halka bildirilen kimsedir. (6)

Şia inancına göre son İmam olan, on ikinci imam; İmam Muhammed b. Hasan el-Mehdî (şu anda hayatta, gözlerden uzak bir şekilde gaybette yaşamaktadır.) (7)

Beklenen ve şu ana kadar gelmeyen İmam Mehdi (a.s.)'nin taraftarları kendi mezheplerinin itikadi boyutları çerçevesinde inanç birlikteliğiyle yaşayan toplumlarda istikrarı sağlamayı ve din adamlarının devletin yönetiminde bulunmalarını başaramadılar.

Ayetullah İmam Humeyni (1902-1989) 1965 yılında sürgüne gittiği Necef'te verdiği fıkıh derslerinde İslam'ın Şii mezhebine yönelik geliştirdiği Velayet-i Fakih kavramı üzerine derin çalışmalar yaptı. Bu kavram çerçevesinde gaybette olan on ikinci İmam Mehdi dönene kadar, meşru olmayan gidişatı engellemek ve toplumsal istikrarı sağlamak için din adamlarının devlet yönetimini ele alması gerektiği üzerinde (8) durdu.

Velayet-i Fakih kavramı, 1979 Devrimi'nden sonra İran'ın anayasasına ve devlet organlarına temel oluşturan bir kavramdır. Kanunların uygulayıcılığını Anayasa Koruyucular Konseyi ile birlikte devletin en yetkili makamı olan Rehber (Velayet-i Fakih) yapar. İran Anayasası'nın 110. Maddesi'ne göre Rehber aynı zamanda başkomutandır, askeri istihbaratın kontrolüne sahiptir, savaş ve barış ilan etme yetkisine sahiptir. (9)

Tarih boyunca Mehdiyet inancını İmam Mehdi (a.s.) zuhur etmediğinden istenilen devlet gücüne ulaşamadan yaşayan Caferiler, Şiiler Ayetullah Humeyni'nin, velayet-i Fakih kavramı ile İran'ın devlet yönetimini İmam Mehdi (a.s.) adına ele aldılar.

Daha açık bir ifade ile şu andaki İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, İran'da yaşayan halkın %90'ına göre, Şii Caferi Müslümanlara göre İmam Mehdi (a.s.)'nin vekilidir.

Dünya siyasetinde gördüğümüz İran rejimi de, Şii Caferi inancının, Velayet-i Fakih kavramıyla biçimlenmiş, ortaya koyulmuş idare şeklidir.

İran'da rejimin değişmesini isteyen güçler bu bilgelere sahip oldukları halde, İran rejiminin, bir halkın siyasi tercihinden öte bir inanç ve itikat sistemi olduğunu bilmiyorlar mı?

İran'da rejim değişir mi? Elbette değişir ama bu siyasi bir devrimle veya savaşla değil, bir inancın ve itikadın bitirilmesi olur!

Hiçbir inanç ve itikat topla tüfekle veya korkuyla baskıyla sindirilemez! İran rejimi de dünyada Mehdiyet inancına Velayet-i Fakih kavramına sahip olan inananları olduğu müddetçe değiştirilemeyen bir rejim olarak tarih sayfasında hayatına devam edecektir. Herkesin siyasi, ekonomik, sosyolojik açıdan bu verileri göze alarak geleceği görmesi, konum alması güç dengelerini iyi hesaplaması en gerçekçi tavır olacaktır.

KAYNAKLAR:

(1) İran'ı anlamak. Ercan Çitlioğlu

(2) Dünya Enerjisi İstatistiksel Değerlendirmesi- British Petroleum

(3) Dünya Enerjisi İstatistiksel Değerlendirmesi- British Petroleum

(4) T.C. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı İran Masası.

(5) Tevhidin Merkezi Ehl-i Beyt Prof. Dr. Haydar Baş. s. 137

(6) Caferilik İnancında dinin esasları Caferider Caferilik İnancını tanıtma araştırma ve eğitim derneği.

(7) Sahih-i Buhari, Kitabü'l-Ahkam, hadis.6682

(8) İslam'da Devlet İmam Humeyni, Objektif Yayınları, 2. Baskı, 1991, s. 187 Değerlendirmeyi Yapan: Erginbaş Tok, E. "İslam'da Devlet" Ortadoğu Etütleri, 16-1 (2024): 99-103

(9) İran'ı anlamak. Ercan Çitlioğlu s. 42- 43.