Amerika'nın İran'ı işgali mi, sömürmesi mi?

İşgal, başkasının elinde bulunan bir toprağı, bir yeri ele geçirme(1), sömürü, istismar, kötü kullanma. Başkasının sırtından geçinme. Bir olgu, nesne veya değerin; siyasal, ekonomik veya ticari çıkar sağlamak amacıyla görsel veya işitsel yollarla kullanılması. Güçlünün, zayıfın malına veya emeğine el koyarak onu kendine mal etmesi. Başkalarının güçsüzlüğünü fırsat bilerek onlara ait değerlere el koyma, haksız gelir sağlama(2) manalarına geliyor.

İnsanoğlunun sömürülmesi, başka bir ifade ile köleleştirme hareketi eski Yunan'dan beri var olan bir uygulama idi. Amerika kıtasını işgal eden İspanyolları, Portekizliler ve Fransızlar takip etmiş, ancak Amerika yerlilerinin kaderi hiç değişmemiş(3) böylece dünya tarihi en vahşi işgale şahit olmuştu.

İşgal ve sömürü batıl batının tarihinde Yunan, Roma İmparatorluğu, Haçlı savaşları, köle ticareti, dünya savaşları olarak devam etmiş, hala da değişik isimler altında devam etmektedir.

Hatta 1. Dünya Savaşından sonra bağımsızlığına kavuşan ancak az gelişmiş ve kendi kendini yönetebilecek bir düzeye sahip olmayan ülkeleri müreffeh, medeni ülkeler seviyesine çıkarmak üzere Milletler Cemiyeti adına geçici bir süre yönetmek için bazı büyük devletlerin görevlendirilmesini ön gören manda ve himaye fikirleri, 28 Haziran 1919'da imzalanan Milletler Cemiyeti Sözleşmesinin 22. Maddesinde resmen tanımlanmıştır. Böylece sömürgeciliğin hem adı değişmiş hem de sömürgecilik manda ve himaye olarak hukukileşmiştir.(4)

Bu sömürme ve işgal Ortadoğu'da yaklaşık 100, 150 yıldır günümüze kadar devam etmektedir. Bunun en çarpıcı örneğini İran'da görmekteyiz. Tarih sayfasında bazen işgal edilen İran, bazen de sömürülmüştür. Bu sömürünün en açık olanı, Nasıreddin Şah (1848 – 1896) devrinde, devletin gelirlerini arttırmak ve ekonomiyi düzene sokmak amacı ile İngiltere ve Rusya'ya ticari imtiyazlar vermesidir. Ancak verilen bu ayrıcalıklar devletin ekonomisini düzeltmemiş hatta İran'ın dış güçlerin kontrolü altına girmesine sebep olmuştur.

Bu dönemde İngilizlere Tahran'dan Basra Körfezi'ne kadar uzanan demiryolu hattını inşa etme hakkı, maden işletme ayrıcalığı, banka kurma hakkı (Bank-ı Şahanşah), telgraf hattı kurma ve işletme hakkı, Tömbeki (tütün) imtiyazı gibi ayrıcalıklar verilmiştir.

Yine bu dönemde Rusya ise Hazar Denizi kıyısını kullanma ve balık avı imtiyazı, İran'ın kuzey ve kuzeydoğu bölgesinde telgraf hattı kurma ve denetleme hakkı, banka kurma ayrıcalığı (Bank-ı İstikrazi), demiryolu döşeme ve kullanma hakkı, İran ordusunu düzenleme gibi imtiyazlar elde etmiştir.(5)

Zira İngiltere ve Rusya (Osmanlı Devleti'ni 1908'de Reval'de paylaştıkları gibi) İran topraklarını da 1907'de masa başında bölüşmüşlerdi.(6)

1. Dünya Harbi sırasında Rusya'daki Bolşevik ihtilali ile İran tek başına İngiltere'ye kalmış bu yalnızlığı da 9 Ağustos 1919 tarihinde Anglo-Persian Anlaşması(7) ile taçlandıran İngiltere bütün İran'ın petrol sahalarına ulaşımını garanti altına almıştı. Bu antlaşma İran petrol yataklarına erişme planları olan ABD başta olmak üzere yabancı gözlemciler tarafından hegemonik olarak eleştirildi (8). Sonunda,(Anglo-Persian) İngiliz-İran Anlaşması 22 Haziran 1921'de İran Meclisi tarafından resmen kınanarak yürürlükten kaldırıldı.(9)

2. Dünya Harbi sırasında İngiliz ve Sovyet kuvvetleri, Alman tehdidine karşı korumak gerekçesiyle İran'ı işgal etmişlerdir. Bu işgalde Rıza Şah tahtından feragate zorlanmış ve yerine oğlu Muhammed Rıza Pehlevi geçmiştir.(10) 

Başbakan Musaddık 1951-1953 Parlamento'yu ve petrol endüstrisini millileştirmiş, fakat İngiltere'nin uyguladığı ambargo nedeniyle bu girişim başarıya ulaşamamıştır. Musaddık'a cephe alan Şah, ülkeden ayrılmak zorunda kalmış, ancak Musaddık'ın, (TP-AJAX Projesi veya Ajax Operasyonu adı altında Amerika Birleşik Devletleri (CIA) ve Boot Operasyonu adı altında Birleşik Krallık (MI6 ) tarafından kışkırtıldığı) bir darbeyle(11) devrilmesi üzerine kısa süre sonra geri dönmüş hemen akabinde 1954 yılında Şah İngiliz, Amerikan, Hollanda ve Fransız şirketlerinden oluşan konsorsiyum ile bir anlaşma imzalayarak, petrol endüstrisini yeniden faaliyete geçirtmiştir.(12)

Son 100-150 yıldır, kapitalist devletlerin işgal ve sömürülerine boyun bükmeyen 5 bin yıllık tarihinde Büyük İskender'e, Roma'ya, Emeviler'e, Moğollara ve sayısız işgal ve sömürülere karşı milli varlığını korumayı başarabilen kadim İran medeniyeti, öte tarafta işgale ve sömürüye yeltendiği her yerde kan, gözyaşı ve kahredici bir yıkımdan başka hiçbir şeyi insanlığa vermeyi başaramayan bir Amerika!

Tarih yine tekerrür eder mi? Bakıp göreceğiz! Tarih'ten ders alabilenlere ne mutlu!  

KAYNAKLAR:

1. Oxford Languages

2. Ankara sosyal bilimler vakfı.

3. Prof. Dr. Haydar Baş Milli Ekonomi Modeli s. 480.-481.

4. Arslan, L. (2019) s.3, milli mücadele döneminde manda ve himaye tartışmaları ve mandacılık yaklaşımları. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu, (64), 1 - 38. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/915258 Zira Kasalak, 1993, s.21-26. 

5. Sarıkçıoğlu, M. (2013).s. 400-407 İran'da Nasereddin şah ve Muzaffereddin şah döneminde (1848- 1907) İngiltere, Rusya ve Fransa'ya verilen imtiyazlar. History Studies, 5(2), 397 - 410. http://dx.doi.org/10.9737//historyS_716

6. Erkan, S. (2010)s. 96-98. İran'a yabancı ülke müdahaleleri (1907-1921). Akademik Orta Doğu, 5(9), 91-116. http://www.akademikortadogu.com/belge/ortadogu9makale/suleyman_erkan.pdf

7. Grobien, Philip Henning (2022). "1919 İngiliz-İran Anlaşmasının Kökenleri ve Niyetleri: Yeniden Değerlendirme" İran: İngiliz İran Araştırmaları Enstitüsü Dergisi: 1–16 doi: 10.1080/05786967.2022.2080581. hdl: 10023/25570. S2CID 249355962

8. AR Begli Beigie (27 Mart 2001). "Tekrarlanan hatalar, Britanya, İran ve 1919 Antlaşması" The Iranian 12 Nisan 2007 tarihinde orijinalinden arşivlendi

9. Haghshenas, Seyyed Ali, İran ve Britanya arasında 1919 yılında imzalanan antlaşmanın değerlendirmesi. (owjnews ajansı)

10. İran'ın kronolojik kısa tarihi Türkiye Cumhuriyeti Tahran Büyükelçiliği

11. Wilber, Donald Newton (Mart 1954). Gizli Servis tarihi: İran Başbakanı Mossadeq'in devrilmesi, Kasım 1952-Ağustos 1953 (Rapor). Merkezi İstihbarat Teşkilatı s. iii. OCLC 48164863.

12. İran'ın kronolojik kısa tarihi Türkiye Cumhuriyeti Tahran Büyükelçiliği