Kutadgu Bilig'te"Devlet Baba"
30.10.2002 00:00:00
İNCELEME: Oğuz KÖRO?LU e-mail: oğuz_koroglu@hotmail.com
Karahanlılar zamanında, asil bir aileye mensup olup, ilmi, ahlakı, zühd ve takvası ile tanınmış ve sevilmiş olan Yusuf Has Hacip, siyasetnâme niteliğindeki eserini Balasagun'da yazmaya başlamış, sonra Kaşgar'a giderek orada tamamlamış ve Tavgaç Buğra Han'ın huzurunda okumuştur. Yusuf Has Hacip, ideal insanlardan oluşmuş bir cemiyet ve devlet modelini esas alarak eserini kaleme almıştır. Kutadgu Bilig'inde, Türk Milleti'nin tarihten gelen töre ve geleneklerine, tecrübeli yiğitlerin ve büyüklerin düşüncelerine yer verir ve bu sözlerin yabana atılamayacağından bahseder. İslamiyet'in değer yargılarını gözeterek dünya ve ahiret mutluluğuna ulaşılacağı fikrini işler. 6645 beyitten meydana gelen Kutadgu Bilig'te devlet adamı, vezir, kadı ve halkın içinden birçok isim ve mevkii ; sembolik niteliklerle ifade edilerek nasihatlere yer verilir. İnsan, hizmet, gaflet, akıl, gönül, irfan, cömertlik, hikmet, yiğitlik, cesaret vs. ahlak unsurları ön plana çıkarılarak devlet adamında olması gereken vasıflara dikkat çekilir.
TÜRKLERDE DEVLET,"BABA"DIR
Devlet adamı, genelde "Bey" olarak zikredilir, kimi yerde "hükümdar", "baş", "padişah", "reis" kavramları da kullanılır. Eser, kendilerine sembolik isimler verilen 4 ana mefhum (Töre, kut, akıl, akıbet) arasında mükemmel bir tecrit ve teşhis yeteneğiyle hazırlanmış, geniş bir dünya görüşüne ve sağlam bir hukuk anlayışına dayalı ilmî bir eserdir.
Türklerde devlet hayatında beylik, hakanlık, Allah'ın bir lûtfu olarak bilinmiştir. Yusuf Has Hacip, "Ey hüküm sahibi, Allah sana devlet ve kut verdi. Bu beyliği sen kendi isteğin ve gücünle elde etmedin; onu sana Yaratıcı, fazlından verdi. Lütuf ederek sana bu beyliği verdi, ey bilgisi geniş olan insan, buna şükür et" mısralarında Türklerde devlet başkanlığının Allah tarafından ikram edildiğine dikkat çeker. Keza, "Beyler gönüllerini temiz tutar ve töreyi tatbik ederlerse beylik bozulmaz ve uzun zaman ayakta kalır." beyitlerinde bunu dile getirir. "Cihana hakim olabilmek için bin türlü fazilet gerekir, ancak o zaman cihan elde edilir". Bu dizeler, Cihangirlik idealindeki Hakanlara taşımaları gereken vasfın öncelikle neler olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Dilerseniz, Kutadgu Bilig'ten, Türk devlet adamlarında olması gereken niteliklerle ilgili belirtilen beyitlerden bazılarını burada zikredelim:
KUTLU BİLGİ'DEN Ö?ÜTLER
o "Halkın mutluluk sahibi olması, öncelikle karnının doymasına bağlıdır."
o "Hükümdar için en mühim iş, kuldan fakir adını kaldırmaktır."
o "Bey, kendi menfaatini aramamalı, kavminin faydasını ön planda tutmalıdır. Çünkü, beyin menfaati, kavmin menfaati içindedir."
o "Bey iyi ve adil olursa kul daha iyi yürüyecek, zenginleşecek ve dünya düzene girecektir.
o "Ey bey, gücün yettiği kadar adaleti gözet ve halkın hakkını vermeye çalış; eğer kusur edersen Allah'tan afvını dile ve her gün tekrar tekrar tövbe et"
o "Bey güzel yüzlü, saçı sakalı düzgün, yakışıklı ve orta boylu olmalı, yüzünü gören herkes, bakınca, onu sevmeli; memleketi ve halkı ona bakıp, güvenle yaşamalıdır."
o "Düşmana karşı cesur ve mert olmalı; güzelliği, bakan gözü, sevgi ile parlatmalıdır."
o "Bir bey, asil, alp, cesur kuvvetli pek yürekli olmalı ve bey bir babadan doğmalıdır. Bilgili ve akıllı olmalıdır"
o "Beyin makbûlü, bilgili, akıllı ve uyanık olanıdır. Bey, halk içinde seçkin, kavmine şefkatli, cömert, gözü tok ve gönlü zengin kişidir. İhsanda bulunurken acele etmeli, çabucak vermelidir; cezalandırmak ve dayak atmak hususunda, aksine teenni ile hareket etmelidir"
o "Beyliğin kökü, ihtiyat ve uyanık durmaktır. Bey, her iki dünyayı da bunlarla elde eder. Çünkü, devlet işlerindeki tedbir, ihtiyat ve uyanıklık, devletin uzun ömürlü olmasını sağlar."
BEYİN GÜÇLÜSÜ GEREK
o "Beyin himmetlisi ve mürüvvetlisi muteberdir."
o "Bir bey, beyliğinin uzun sürmesini isterse adaleti eşit tatbik etmeli ve halkı gözetmelidir. Ebedi beylik adalete uymak ve halkın üzerinden zulmü kaldırmakla mümkündür"
o "Beyler devlete kılıçla hakim olurlar. Kılıçsız gafil bey, memleketine hakim olamaz."
o "Memlekete, kılıç ile hakim olunur, kalem ile hükmedilir. Zira, kendi memleketinde kendi fermanını yürütemeyen kişi, kavmin iradesini temsil edip büyüğü olamaz"
o "Beyin cömertliği, nâmını uzaklara kadar ulaştırır. Bu nam onun etrafına asker toplar. Ordu kurdurur."
o "Bu cihana hakim olmak için bin türlü erdem gerektir; devlet ve halk ancak bu şekilde idare edilir."
o "Ey bey, sen bu halkın yükünü yüklenmiş bulunuyorsun; uyanık ol, gafil bulunma. Düşünerek hareket et. Bir sürü aç kurt, senin etrafında toplanmıştır; ey kahraman hükümdar, koyunlarını iyi muhafaza et. Memlekette bir kimse aç kalırsa, onu Allah, sana soracaktır. Bey, sağ eliyle kılıç sallarken, sol eliyle de mal dağıtmalıdır"
o "Bey, cesur, kahraman ve atılgan olmalıdır. Asker arasındaki korkaklar yürekli kumandandan cesaret alır."
o "Eğer dikkat edersen, görürsün ki, dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir."
o "Ordu işi, siyasette mâharet ister; yalnız kuvvet kâfi değildir. Siyasetin tatbiki, orduyu başsız koymaz; ordu, başlı olursa, asker birbirine kenetlenir. Başsız ordu, bozulmaya mahkûmdur."
o "İkbale bir türlü erişemeyen insan, hizmeti sayesinde baş köşeye geçer; liyâkatsiz kimse ise, bütün dalkavukluklarına rağmen eşiği boylar. İstekler, ancak ve ancak hizmetle gerçekleşir"
o "Ey bey, işi ehline, işe yarayana, davranışları adil, ve dürüst olana ver."
o "Eğer bir bey, işi, ehliyetsiz bir kimseye verirse; ehliyetsizliği başkası değil, kendisi göstermiş olur."
o "Hükümdarın cömertlikte çevresini tatmin etmesi şarttır. Altın ihsan ede ede beylerin eli nasır tutmalıdır." o "Bey, asla içki içmemeli ve fesat olmamalıdır; aksi halde devletini kaybeder"
GAFLET,
HÜKÜMDARA YASAK
o "Beyin kumar oynaması, devletin dağılması demektir. Bey, mağrur ve kibirli olmamalıdır. Çünkü gurur, insanı adaletten uzaklaştırır."
o "Bey, sözünde durmalıdır. Çünkü, bir bey için en vahim ünvan, adının yalancıya çıkmasıdır."
o "Beylik ve zulüm uzun müddet bir arada barınamaz. Çünkü, halk buna isyan eder; böylece zulüm ve ihmal, memleketin mahvına yol açar"
o "Gaflet, beye yasaktır; aksi takdirde memleketin elden gitmesine sebebiyet verir."
Karahanlılar zamanında, asil bir aileye mensup olup, ilmi, ahlakı, zühd ve takvası ile tanınmış ve sevilmiş olan Yusuf Has Hacip, siyasetnâme niteliğindeki eserini Balasagun'da yazmaya başlamış, sonra Kaşgar'a giderek orada tamamlamış ve Tavgaç Buğra Han'ın huzurunda okumuştur. Yusuf Has Hacip, ideal insanlardan oluşmuş bir cemiyet ve devlet modelini esas alarak eserini kaleme almıştır. Kutadgu Bilig'inde, Türk Milleti'nin tarihten gelen töre ve geleneklerine, tecrübeli yiğitlerin ve büyüklerin düşüncelerine yer verir ve bu sözlerin yabana atılamayacağından bahseder. İslamiyet'in değer yargılarını gözeterek dünya ve ahiret mutluluğuna ulaşılacağı fikrini işler. 6645 beyitten meydana gelen Kutadgu Bilig'te devlet adamı, vezir, kadı ve halkın içinden birçok isim ve mevkii ; sembolik niteliklerle ifade edilerek nasihatlere yer verilir. İnsan, hizmet, gaflet, akıl, gönül, irfan, cömertlik, hikmet, yiğitlik, cesaret vs. ahlak unsurları ön plana çıkarılarak devlet adamında olması gereken vasıflara dikkat çekilir.
TÜRKLERDE DEVLET,"BABA"DIR
Devlet adamı, genelde "Bey" olarak zikredilir, kimi yerde "hükümdar", "baş", "padişah", "reis" kavramları da kullanılır. Eser, kendilerine sembolik isimler verilen 4 ana mefhum (Töre, kut, akıl, akıbet) arasında mükemmel bir tecrit ve teşhis yeteneğiyle hazırlanmış, geniş bir dünya görüşüne ve sağlam bir hukuk anlayışına dayalı ilmî bir eserdir.
Türklerde devlet hayatında beylik, hakanlık, Allah'ın bir lûtfu olarak bilinmiştir. Yusuf Has Hacip, "Ey hüküm sahibi, Allah sana devlet ve kut verdi. Bu beyliği sen kendi isteğin ve gücünle elde etmedin; onu sana Yaratıcı, fazlından verdi. Lütuf ederek sana bu beyliği verdi, ey bilgisi geniş olan insan, buna şükür et" mısralarında Türklerde devlet başkanlığının Allah tarafından ikram edildiğine dikkat çeker. Keza, "Beyler gönüllerini temiz tutar ve töreyi tatbik ederlerse beylik bozulmaz ve uzun zaman ayakta kalır." beyitlerinde bunu dile getirir. "Cihana hakim olabilmek için bin türlü fazilet gerekir, ancak o zaman cihan elde edilir". Bu dizeler, Cihangirlik idealindeki Hakanlara taşımaları gereken vasfın öncelikle neler olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Dilerseniz, Kutadgu Bilig'ten, Türk devlet adamlarında olması gereken niteliklerle ilgili belirtilen beyitlerden bazılarını burada zikredelim:
KUTLU BİLGİ'DEN Ö?ÜTLER
o "Halkın mutluluk sahibi olması, öncelikle karnının doymasına bağlıdır."
o "Hükümdar için en mühim iş, kuldan fakir adını kaldırmaktır."
o "Bey, kendi menfaatini aramamalı, kavminin faydasını ön planda tutmalıdır. Çünkü, beyin menfaati, kavmin menfaati içindedir."
o "Bey iyi ve adil olursa kul daha iyi yürüyecek, zenginleşecek ve dünya düzene girecektir.
o "Ey bey, gücün yettiği kadar adaleti gözet ve halkın hakkını vermeye çalış; eğer kusur edersen Allah'tan afvını dile ve her gün tekrar tekrar tövbe et"
o "Bey güzel yüzlü, saçı sakalı düzgün, yakışıklı ve orta boylu olmalı, yüzünü gören herkes, bakınca, onu sevmeli; memleketi ve halkı ona bakıp, güvenle yaşamalıdır."
o "Düşmana karşı cesur ve mert olmalı; güzelliği, bakan gözü, sevgi ile parlatmalıdır."
o "Bir bey, asil, alp, cesur kuvvetli pek yürekli olmalı ve bey bir babadan doğmalıdır. Bilgili ve akıllı olmalıdır"
o "Beyin makbûlü, bilgili, akıllı ve uyanık olanıdır. Bey, halk içinde seçkin, kavmine şefkatli, cömert, gözü tok ve gönlü zengin kişidir. İhsanda bulunurken acele etmeli, çabucak vermelidir; cezalandırmak ve dayak atmak hususunda, aksine teenni ile hareket etmelidir"
o "Beyliğin kökü, ihtiyat ve uyanık durmaktır. Bey, her iki dünyayı da bunlarla elde eder. Çünkü, devlet işlerindeki tedbir, ihtiyat ve uyanıklık, devletin uzun ömürlü olmasını sağlar."
BEYİN GÜÇLÜSÜ GEREK
o "Beyin himmetlisi ve mürüvvetlisi muteberdir."
o "Bir bey, beyliğinin uzun sürmesini isterse adaleti eşit tatbik etmeli ve halkı gözetmelidir. Ebedi beylik adalete uymak ve halkın üzerinden zulmü kaldırmakla mümkündür"
o "Beyler devlete kılıçla hakim olurlar. Kılıçsız gafil bey, memleketine hakim olamaz."
o "Memlekete, kılıç ile hakim olunur, kalem ile hükmedilir. Zira, kendi memleketinde kendi fermanını yürütemeyen kişi, kavmin iradesini temsil edip büyüğü olamaz"
o "Beyin cömertliği, nâmını uzaklara kadar ulaştırır. Bu nam onun etrafına asker toplar. Ordu kurdurur."
o "Bu cihana hakim olmak için bin türlü erdem gerektir; devlet ve halk ancak bu şekilde idare edilir."
o "Ey bey, sen bu halkın yükünü yüklenmiş bulunuyorsun; uyanık ol, gafil bulunma. Düşünerek hareket et. Bir sürü aç kurt, senin etrafında toplanmıştır; ey kahraman hükümdar, koyunlarını iyi muhafaza et. Memlekette bir kimse aç kalırsa, onu Allah, sana soracaktır. Bey, sağ eliyle kılıç sallarken, sol eliyle de mal dağıtmalıdır"
o "Bey, cesur, kahraman ve atılgan olmalıdır. Asker arasındaki korkaklar yürekli kumandandan cesaret alır."
o "Eğer dikkat edersen, görürsün ki, dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir."
o "Ordu işi, siyasette mâharet ister; yalnız kuvvet kâfi değildir. Siyasetin tatbiki, orduyu başsız koymaz; ordu, başlı olursa, asker birbirine kenetlenir. Başsız ordu, bozulmaya mahkûmdur."
o "İkbale bir türlü erişemeyen insan, hizmeti sayesinde baş köşeye geçer; liyâkatsiz kimse ise, bütün dalkavukluklarına rağmen eşiği boylar. İstekler, ancak ve ancak hizmetle gerçekleşir"
o "Ey bey, işi ehline, işe yarayana, davranışları adil, ve dürüst olana ver."
o "Eğer bir bey, işi, ehliyetsiz bir kimseye verirse; ehliyetsizliği başkası değil, kendisi göstermiş olur."
o "Hükümdarın cömertlikte çevresini tatmin etmesi şarttır. Altın ihsan ede ede beylerin eli nasır tutmalıdır." o "Bey, asla içki içmemeli ve fesat olmamalıdır; aksi halde devletini kaybeder"
GAFLET,
HÜKÜMDARA YASAK
o "Beyin kumar oynaması, devletin dağılması demektir. Bey, mağrur ve kibirli olmamalıdır. Çünkü gurur, insanı adaletten uzaklaştırır."
o "Bey, sözünde durmalıdır. Çünkü, bir bey için en vahim ünvan, adının yalancıya çıkmasıdır."
o "Beylik ve zulüm uzun müddet bir arada barınamaz. Çünkü, halk buna isyan eder; böylece zulüm ve ihmal, memleketin mahvına yol açar"
o "Gaflet, beye yasaktır; aksi takdirde memleketin elden gitmesine sebebiyet verir."
