Parti kapatma

Yeniden siyasetin gündeminde… Türkiye'nin çok partili siyasi yaşamında 26 siyasi parti kapatıldı. Anayasa Mahkemesi'nin (AYM) kuruluşundan önce, 26 Ocak 1954'te Millet Partisi, 20 Haziran 1960'ta ise Demokrat Parti kapatılmıştı. Millet Partisi'ni Ankara Sulh Ceza Mahkemesi, Demokrat Parti'yi Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi kapatmıştı.

Anayasa Mahkemesi, siyasi partilerin tümüyle kapatıldığı 12 Eylül 1980 askeri darbesine kadar 6 partinin kapatılmasına karar verirken, partilerin tekrar açıldığı 1983'ten bu yana da 18 partiyi kapattı. Anayasanın siyasi partilerle ilgili düzenlemeleri, özellikle temelli kapatılma hükümleri 68'inci ve 69'uncu maddelerinde yer almaktadır.

Buna göre, siyasi partilerin kapatılması ancak üç nedenle mümkündür:

1- Siyasi partilerin tüzük ve programları ile eylemleri, Devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz; sınıf veya zümre diktatörlüğünü veya herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamaz; suç işlenmesini teşvik edemez (68.maddenin 4.fıkrası). Bu hükme aykırılık varsa temelli kapatılma kararı verilir (madde:69, fıkra, 6).

2- Bir siyasal partinin Anayasanın, yukarıda değindiğimiz, 68.maddesinin dördüncü fıkrasında yazılı eylemlerin odağı durumuna gelmesi (madde:69, fıkra, 6).

3- Bir siyasal partinin, yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek ve tüzel kişilerden maddi yardım alması (madde:69, fıkra, 10).

Anayasanın 69.maddesinin dördüncü fıkrası ile Siyasi Partiler Yasasının (SPY) 98.maddesine göre, siyasi partilerin kapatılması, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı'nın açacağı dava üzerine Anayasa Mahkemesi tarafından kesin olarak karara bağlanmaktadır.

Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Yasa'nın 33.maddesi gereğince, siyasal partilerin kapatılması talepli davalar, Ceza Muhakemesi Yasası hükümleri uygulanarak ve inceleme dosya üzerinden yapılmak suretiyle kesin olarak karara bağlanmaktadır. 

Siyasi Partiler Yasasının 108.maddesine göre, kapatma davası açıldıktan sonra, parti yönetimi, partinin feshine karar vermiş olsa bile, açılmış olan dava devam ederdi. Ancak, Anayasa mahkemesi SPY'nin bu hükmünü iptal etti. Kapatma davası devam ederken parti yönetimi, partinin feshine karar verirse dava düşecektir. Anayasanın, temelli kapatılan bir parti bir başka ad altında kurulamaz hükmü de uygulanamayacaktır. Partiyi fesheden yönetim, kapatma kararı olmadığından partiyi yeniden kurabilecektir.

Anlaşılan o ki, parti kapatma zor gibi… Ayrıca, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından kurulan Venedik Komisyonu'nun siyasal partilerin kapatılması konusunda benimsediği ilkelere göre;

Siyasal partilerin yasaklanması veya kapatılmaya zorlanması, şiddet kullanılmasını teşvik eden veya anayasada güvence altına alınmış hak ve özgürlükleri ihlâl ederek demokratik anayasal düzeni yıkmak amacıyla şiddete başvuran partiler için söz konusu olabilir.

Bir siyasal parti bütün olarak, parti tarafından siyasal/kamusal çerçevede ve parti faaliyetlerinde yetkilendirilmemiş parti üyelerinin işlem ve eylemlerinden sorumlu tutulamaz.