Beyin göçü tam gaz
Türkiye Bilişim Vakfı'nın "Türkiye Akademik Diaspora Raporu: Beyin Göçünden Beyin Gücüne" başlıklı raporuna göre, 2000'lerden beri yatay bir seyir süren araştırmacıların Türkiye'den gitme olasılığı 2015 yılından sonra büyük bir artış gösterdi.
11.04.2023 17:09:00
YENİ MESAJ / İSTANBUL
Türkiye Bilişim Vakfı (TBV), Türkiye ve dünyadaki Türklerin bilim ortamının detaylı bir incelemesini yapmak ve çözüm önerileri üretmek amacıyla hazırladığı "Türkiye Akademik Diaspora Raporu: Beyin Göçünden Beyin Gücüne"yi paylaştı. Raporda 2000'lerden beri yatay bir seyir süren araştırmacıların Türkiye'den gitme olasılığının, 2015 yılından sonra büyük bir artış gösterdiği belirtiliyor. Raporun sunumunu Şikago Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ufuk Akçiğit gerçekleştirdi. Akçiğit, ülkelerde uzun vadeli büyümenin en önemli belirleyicisinin ekonomik verimlilik artışı olduğunu belirterek, "Ne yazık ki Türkiye gündeminde kendine pek yer bulamayan bu verimlilik eksikliği konusu, Türkiye'nin yıllardan beri asıl sorunudur ve iktisadi tartışmalarımızın odağında olmalıdır. Verimlilik, ülkelerin ellerindeki sermaye ve iş gücü ile daha fazla katma değer üretebilmesidir. Türkiye, bugün verimlilik konusunda gelişmiş ülkelerin oldukça gerisinde kaldığı için orta gelir tuzağına saplanmış durumdadır. Bu durumun çözümü yalnızca, bilimsel araştırmalar ve uygulamalı Ar-Ge yatırımları sonucu ortaya çıkacak teknolojik atılımlarla mümkündür" dedi. Raporu değerlendiren TBV Başkanı Faruk Eczacıbaşı da "Büyük bir tehlike olarak algılanan beyin göçü, uzun dönemli doğru politikalarla geleceğe yönelik beyin gücü oluşturulmasına yönelik fırsatlar barındırabilir" dedi.
Raporda öne çıkan tespitler şöyle
• Türkiye'nin kişi başı milli geliri ABD'ye kıyaslandığında, Türkiye 1960'ların başından beri ABD'nin yüzde 20'leri seviyesindedir. 1960'ta Türkiye'nin gerisinde olan Singapur, Güney Kore, Litvanya, Polonya, Şili, Çin 2020'lere gelindiğinde Türkiye'nin üzerindedir. Singapur ABD'yi geçmiş; Güney Kore ABD'nin yüzde 50'sine ulaşmıştır. Bu ülkelerin hepsi bu gelişmeyi sermaye artırmanın yanında verimliliklerine yatırım yaparak sağlamışlardır. Türkiye'nin orta gelir tuzağından çıkması verimlilik artmadan mümkün olmayacaktır.
• Ülkelerin kişi başına düşen makale ve patent sayıları, kişi başı milli gelirleriyle doğru orantılıdır. Türkiye hem makale hem patent sayısı hem de milli gelir açısından OECD ülkelerinden bir hayli geridedir.
• Verimliliği geliştirecek beşeri sermayeyi yetiştirmek zordur. Bu uğurda toplumdaki tüm yeteneklere çocukluklarında fırsat eşitliği sağlanması; kendini ispatlayan yetenekleri de büyürken doğru eğitimlerden geçirip bu sermayeyi oluşturmamız gerekmektedir. Nitekim gelir eşitsizliği ile kişi başına düşen AR-GE araştırmacı sayısı arasında ters bir ilişki vardır. Türkiye OECD ülkeleri arasında yüksek gelir adaletsizliğine (sondan üçüncü) ve düşük araştırmacı oranına (yine sondan üçüncü) sahip gruptadır. Üstüne üstlük kamunun ilköğretim, ortaöğretim ve lise harcamasının milli gelire oranı bakıldığında Türkiye OECD veri tabanındaki ülkelerin arasında en gerilerde ancak hane halkının ilköğretim, ortaöğretim ve lise eğitimi için yaptığı özel harcamaların miktarı açısından en yukarılardadır. Yani anne-babasının parası olan gençler iyi eğitim almakta, diğerleri kaynak eksikliği çekmektedir. Bu ortamda toplumun yetenekli ama fakir aileye doğmuş araştırmacı adaylarını eğitmesi çok zordur.
Kamu üniversitelerine harcanan para boşa mı gidiyor?
• OECD verisi incelendiğinde Türkiye kişi başına düşen bilimsel yayınlarda en gerilerde ancak kamunun yükseköğretim harcamasının milli gelirdeki payı açısından önlerdedir. Yani Türkiye'de yükseköğretime ciddi bir kaynak ayrılmaktadır ancak bu kaynaklar verimli bir şekilde kullanılamadığından bilimsel çıktıya yol açmamaktadır.
• Benzer şekilde, aynı veride Türkiye AR-GE'nin milli gelire oranı konusunda en gerilerde; ancak özel sektör AR-GE'sine kamunun destek oranı açısından en önlerdedir. Yani Türkiye'de AR-GE için gerekli teşvikler verilmektedir ancak yeterince olumlu sonuç alınamamaktadır.
Türkiye'de akademik çalışmalar yanlış kulvarda
• Yarının araştırmacıları olacak olan yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin ABD'deki araştırma tez konuları incelendiğinde 1985'lerden itibaren çok büyük bir hızla büyüyen bilgisayar mühendisliği, elektrik mühendisliği gibi teknik alanlar göze çarpmıştır. Öte yandan Türkiye'de bu alanlar işletme, ziraat, tarih, psikoloji, din gibi alanların arkasında kalmıştır.
• Türkiye'nin yüksek gelir grubu ülkelerini yakalamasının en temel koşullarından biri yarının teknolojilerini üretecek araştırmacılar yetiştirmektir. Yeni teknolojilerin eskileri hızla yıktığı, diğer bir deyişle kartların tekrar dağıtıldığı bu dönemde Türkiye'nin odağını bu hızla yaygınlaşan teknolojilere vermemesi bir fırsat kaybıdır.
• Türkiye'de 1970'lerden başlayarak bakıldığında 2015'e kadar kişi başına düşen araştırmacı sayısında güçlü bir artış olmuştur. 2015'ten sonra bu artış tersine dönmüş ve bir azalma başlamıştır. Bu durum akıllara beyin göçünde artan bir trend olabileceği sorusunu getirmiştir. Nitekim 2000'lerden beri yatay (veya kısmen azalan) bir seyir süren araştırmacıların Türkiye'den gitme olasılığı, 2015 yılından sonra büyük bir artış göstermiştir.
İyi araştırmacılar geri dönmüyor
• Türkiye beyin göçü ile en verimli araştırmacılarını kaybetmekte ve tersine beyin göçü ile yurt dışındaki Türkiye menşeli araştırmacılar arasından ortalama olarak daha verimsiz olanları geri kazanmaktadır. Yurt dışına taşınan araştırmacılar Türkiye'nin en verimli araştırmacıları arasındandır. Yurt dışından Türkiye'ye dönen araştırmacılar, yurt dışındaki araştırmacılar arasında ortalama olarak daha verimsiz olanlardır. Bu araştırmacıların geri dönme yıllarından önceki akademik yayınlarında düşüş gözlemlenmektedir.
