Bilge Kağan'a kulak verelim

Bilge Kağan, Göktürkler'i 50 yıllık Çin esaretinden ikinci defa kurtaran ve Göktürk Hanedanlığını kuran Kutluk Kağan'ın oğludur.

Bilge Kağan, 683 yılında doğmuştur. Babasını 8 yaşındayken kaybedince amcası Kapağan Kağan himayesine sığınır.

Bilge Kağan 32 yaşındayken Göktürk devletinin başına geçer.

Bilge Kağan bir tarafta kardeşi Kültegin'i ordunun başına getirirken diğer taraftan vezirliğe kayınpederi ve Türk tarihinin en önemli bilgelerinden olan Tonyukuk'u getirdi. 

Göktürkler, en büyük rakibi Çinlilerin Türk birliğini bozma çabalarını Vezir Tonyukuk sayesinde önlemeyi başarmıştı.

Büyük bir devlet adamı olan Bilge Kağan'ın asıl şöhreti en eski Türk anayasasını yani töreyi bir anıt şeklinde ilan etmesiydi.

Bilge Kağan'ın töresindeki maddeler bugün bile uygulanabilir ve milletimiz ve devletimiz için hayati esaslar içeren eşsiz kurallardır.

Bilge Kağan Yazıtı, 730 yılında bugün Moğolistan sınırları içinde kalan Orhun Irmağı yakınlarındaki Ötüken'de dikilmiştir.

"Tengri tektir

Her kim ki Tengriden kut almak dilerse başkasına yakarmasın.

Bir il, bir kağan, bir Tengri.

Bir hatun iki er alamaz ve bir budunda iki töre olmaz. Töre tektir. Töre kesin ve keskindir. Töreye uyan kutlanır. Töreye kıyan katlanır.

Kimse töreden üstün değildir. Dirlik ve birlik için töre budur.

Bir çoban sürüsünden, bir er ailesinden, bir kağan budunundan sorulur.

Her er eşine, atına, pusatına sahip çıkacak.

Ana babaya ve ataya saygı duyulacak.

Hısmına sarılacak, komşusunu gözetecek.

Er kişi yalan söylemeyecek.

Mal çalan, mülk çalan misliyle ödeyecek, hesabı ya malıyla, ya canıyla sorulacak.

Kim ki bir ırza musallat olursa canından olacak.

Her kim olursa olsun haksız, aldatıcı iş tutarsa hesabı hemen sorulacak.

Cenkten beri duran ya da kaçan tamuya (cehenneme) uçacak.

Aman dileyene kılıç üşürülmeyecek, sığınana arka dönülmeyecek.

Başkaldıranın başı alınacak, hak isteyenin hakkı verilecek.

Kimse kimseye üstünlük taslamayacak; ne ak etin karadan, ne karanın kızıldan, ne kızılın sarıdan farkı olmayacak.

Kin ve gururdan uzak olunacak.

Mazluma merhamet, zalime azap duyulacak.

Zayıfa, yaralıya, çocuğa ve kadına el kaldırılmayacak.

Kızı isteyen kağan da olsa, bey de olsa kız istediğine verilecek.

Gereksiz yere ağaç kesmeyeceksin, suyu kirletmeyeceksin.

Bilmeyip de bildim demeyeceksin, bilene danışacaksın.

Her ne edersen et yargılanacağını her daim akılda tut.

Yazgına asi olma.

Milletine yaban kalma. İpeğin iyisine, sözün güzelliğine kanma, onlara boyanma.

Kağan odur ki adaleti üstün tutsun, töreyi yaşatsın. Töre yok olursa il yok olur, il olmazsa budun kul olur.

Ey Türk Oğuz beyleri, ey milletim işitin!

Üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe senin elini ve töreni kim bozabilir."