Birinci Dünya Savaşı'nı kaybettiği sayılan Osmanlı İmparatorluğu için İtilaf Devletleri, diğer yenik devletlerden çok daha sonra bir paylaşım planı hazırladı. İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmakta zorlandıkları için planı ancak Nisan 1920'de, İtalya'nın San Remo kentinde düzenledikleri konferansta olgunlaştırabildi.
Burada hazırlanan ağır taslak, Mayıs 1920'de Paris'e davet edilen Osmanlı heyetine sunuldu. Dönemin Sadrazamı Damat Ferit Paşa ve Osmanlı delegeleri, şartların ağırlığı karşısında şoke olsalar da İtilaf Devletleri'nin Anadolu'daki işgalleri artırma baskısı ve Yunan ordusunun Bursa ile Edirne'yi ele geçirmesi üzerine geri adım atmak zorunda kaldılar.
Saltanat Şurası ve Bağdat Caddesi'nde atılan imzalar
İstanbul'da somut bir baskı hisseden Padişah Vahdettin, antlaşmayı değerlendirmek üzere Yıldız Sarayı'nda "Saltanat Şurası"nı topladı. Şurada bulunanların büyük çoğunluğu, devletin tamamen yok olmasını engellemek adına antlaşmanın imzalanması yönünde görüş bildirdi. Yalnızca Topçu Feriki Rıza Paşa bu karara karşı çıktı.
Takvimler 10 Ağustos 1920 tarihini gösterdiğinde, Fransa'nın başkenti Paris yakınlarındaki Sèvres (Sevr) kasabasında bulunan bir porselen fabrikasında imza töreni düzenlendi. Osmanlı adına antlaşmayı şu isimler imzaladı:
• Rıza Tevfik (Bölükbaşı)
• Reşat Halis
• Hadi Paşa
Sevr Antlaşması'nın ağır içeriği: Türk milletine yaşam hakkı tanınmadı
Toplamda 433 maddeden oluşan bu ağır belge, Osmanlı İmparatorluğu'nu fiilen ortadan kaldırıyor ve Türk milletini Orta Anadolu'da küçük bir toprak parçasına hapsediyordu. Antlaşmanın öne çıkan en kritik maddeleri şunlardı:
• Toprak Paylaşımı: İstanbul ve çevresi Osmanlı'da kalacak, ancak azınlıkların hakları gözetilmezse bu topraklar da elinden alınacaktı. İzmir ve çevresi ile Batı Trakya Yunanistan'a verilecekti. Güney ve Doğu Anadolu bölgeleri Fransa, İngiltere ve İtalya arasında paylaştırılacaktı. Doğu Anadolu'da bağımsız Ermeni ve özerk Kürt devletleri kurulacaktı.
• Askeri Kısıtlamalar: Osmanlı ordusu tamamen tasfiye edilecek, ağır silahları ve uçakları bulunmayan, sadece iç güvenliği sağlayacak 50 bin 700 kişilik sembolik bir kuvvet bulundurulabilecekti. Zorunlu askerlik kaldırılacaktı.
• Mali ve Ekonomik Boyunduruk: Osmanlı maliyesi, tamamen İtilaf Devletleri'nin temsilcilerinden oluşan bir komisyonun denetimine girecekti. Kapitülasyonlar en ağır şekilde yeniden yürürlüğe konacak ve tüm devletler bu haklardan yararlanacaktı.
• Boğazlar Yönetimi: İstanbul ve Çanakkale Boğazları, içinde Türk üye bulunmayan, kendine ait bayrağı ve bütçesi olan uluslararası bir boğazlar komisyonu tarafından yönetilecekti.
Ankara'nın tepkisi: "Hain ilan edildiler"
Antlaşmanın imzalanması, Ankara'da kurulan Büyük Millet Meclisi (BMB) tarafından çok sert bir tepkiyle karşılandı. Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki meclis, Türk milletinin bağımsızlığını tamamen yok eden bu belgeyi kesinlikle tanımadığını ilan etti.
19 Ağustos 1920'de toplanan meclis, Sevr Antlaşması'nı imzalayanları ve Saltanat Şurası'nda bu antlaşmaya onay verenleri "vatan haini" ilan etti. Ankara hükûmeti, bu antlaşmanın Türk milletinin iradesini yansıtmadığını tüm dünyaya duyurdu.
Hukuken ölü doğan, fiilen yıkılan belge
Sevr Antlaşması, tarihi bir ironi olarak hiçbir zaman hukuken yürürlüğe giremedi. Osmanlı Kanun-ı Esasisi'ne (Anayasası) göre bir antlaşmanın geçerli olabilmesi için Meclis-i Mebusan tarafından onaylanması gerekiyordu. Ancak İstanbul'un işgali sebebiyle meclis zaten kapatılmıştı. Bu nedenle antlaşma padişah tarafından onaylansa bile "ölü doğmuş bir antlaşma" olarak kaldı.
Asıl darbe ise askeri alanda vuruldu. Mustafa Kemal Atatürk'ün başlattığı ve Türk milletinin topyekûm katıldığı Millî Mücadele (Kurtuluş Savaşı), Sevr'in sahada uygulanmasını engelledi. Doğu, Güney ve Batı cephelerinde kazanılan büyük askeri zaferler, Sevr Antlaşması'nı tamamen tarihin çöplüğüne gömdü.
Türk milletinin kanıyla ve canıyla yazdığı bu başarı, 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile taçlandırıldı. Lozan, Sevr'in yırtılıp atıldığının ve yeni, tam bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulduğunun tüm dünyaya resmen ilan edildiği belge oldu.
