1919'un yaz ayları' Atatürk Erzurum'da

1919 yılının 23 Temmuz'u yaklaşırken Erzurum'da kongre hazırlıkları bütün hızıyla sürmektedir. Kongre öncesinde yaklaşık iki ay boyunca Mustafa Kemal'in kaldığı ev, bu gün; "Atatürk Evi" adıyla müze olarak ziyarete açıktır. İçeriye girip, duvarlardaki yazıları, resimleri bir-iki saat incelerseniz, o bilgiler, belgeler ve atmosfer sizi zaten 1919'un Erzurum'una götürüyor.Erzurum Kongresi için hazırlık çalışmalarının sürdüğü gün ve gecelerde, civar illerden, ilçelerden gelen misafirlerle birlikte yapılan sohbetleri, toplantı ve tartışmaları bizzat şahit olanlardan, sonraki nesiller olarak öğreniyoruz, Mahzar Müfit Kansu, "Erzurum'dan ölümüne kadar Atatürk'le beraber" adlı eserinde, kongre henüz başlamadan, bir sohbet sırasında Atatürk'ün şöyle bir konuşma  yaptığını nakleder:"Arkadaşlar; tek tedbir: Milli Hakimiyete dayalı müstakil bir Türk Devleti teşkil etmek ve bu hedefe behemehal vasıl olmaktır.Ne olursa olsun hedefimiz bu olacaktır. Kolay şey değil. İdealimizi tahakkuk ettirme yolunda şimdiden  şahıs şahıs yükleneceğimiz vazifeler ağır, müşkil, hatta tehlikeli olacaktır. Milli Mücadelede topyekun mücadele esastır. Büyük mukavemetlerle, ihanet ve hıyanetlerle karşılaşacağımız muhakkaktır. Milli Mücadeleye atılanların mahv ve ifnası için, Saray, hükumet, ecnebiler, muhakkak ki ilk andan itibaren harekete geçeceklerdir. Ayrıca yer yer memleket halkının da iğfal edilmesi, isyanlar, ihtilaller çıkartılması ve bütün bu menfi hareketlerin Milli Mücadele aleyhine tevcihi galip ihtimal dahilindedir. Daha kim bilir, akla gelen ve gelmeyen ne entrikalar ne fesatlar, ne tuzaklarla karşılaşacağız. Milli Mücadeleyi milletin büyük ekseriyetine dayanarak sür'atle hızlandırmak ve organize etmek zorundayız. Memlekette ve ellimizdeki tek tepe ve tek kurşun kalıncaya kadar mücadele etmek azmimiz daima mahfuz kalacaktır ve kalmak mecburiyetindedir.Görüyorsunuz ki arkadaşlar, yürüyeceğimiz yol tehlikelerle, çetinliklerle, hatta ölmek ve öldürülmek ihtimalleri ile doludur. Sarp ve haşin bir yoldur. Bu tehlikelere göğüs vermeye kendisinde iktidar, azim, imkan ve cesaret görmeyen arkadaşlarımız varsa, şimdiden aramızdan ayrılabilirler. Ancak bu saydığım tehlikeleri, ihtimal ve yorgunlukları göze alabilenlerdir ki benimle teşriki mesai etmeyi kabul etmiş olurlar. Hiçbir arkadaşımın vicdanı, düşüncesi, karar serbestliği, umumi ve hususi vaziyetinin icap ve sevkleri üzerinde tesir hasıl etmek istemem. Her arkadaş vicdanı ile baş başa kalarak serbestce düşünmeli, karar almalıdır. Vaktimiz var. Hemen karar almak mecburiyetimiz yoktur. Sonradan herhangi bir bozgunculuğa mahal kalmaması için bu noktaların  iyiden iyiye düşünülmesi hepimiz için asli şarttır.Büyük bir Vatan ve Millet davasına atılıyoruz. Bütün bir milletin maddi ve manevi seferberliği, mücadelesi, savaşması ve muzaffer olması lazımdır. Böyle muazzam bir dava gizlice görülemez ve yürütülemez. Millet davası ancak millet huzurunda görülüp yürütülebilir. Bunu için de ortaya çıkmak, meydana atılmak, bir millet ferdi olarak çalışmak icap edecektir. Şunu da bilhassa tebarüz ettirmeliyim ki; böyle büyük bir davayı başarmak teşebbüsünü ele alacak organizasyonun ve milli vazifenin başına geçecek zatın kim olacağı hakkında kat'i bir fikrim yoktur. Bu tayin hakkı bu anlarda sizlerin, ondan öteye safha safha milletindir."Bu sözler, o günkü dünya ve  ülke şartları göz önüne alınarak düşünülürse müthiş sözler ve mandacıların yüreklerini ağızlarına getirecek müthiş meydan okumalar.