‘Evvelâ kalp, sonra kalıp’

Sen hevese kapılmışsın. Allah'a, peygamberlerine ve sâlih kullarına karşı cahilsin, Zâhidlik iddia edersin; ama herkesten çok arzu sahibisin.

Zühd hâlin kötürüm olmuş, ayakları yok. Bütün arzun dünyaya... Halka... Yaratan için hiçbir arzun yok... Hiçbir talebin kalmamış.

Bana yakın ol. Önümde durmak sana uzak değil. Yaklaş. Hüsn-ü zan ve edep getir ki, sana Rabb'in yolunda delil olayım; O'na vardıran yolu anlatayım.

Kibir libâsını üzerinden çıkar, tevazu elbisesini giy. Engin gönüllü ol ki, izzet sahibi olasın. Tevazu göster ki, yükselesin. İçinde bulunduğun ve üstüne aldığın bütün hâller, hevesten ibaret. Hak Teâlâ onlara bakmaz. Anlatılan işler, yalnız kalıbın yaptığı şeylerle elde edilmez. Onlara biraz da kalbin karışması gerek... Evvelâ kalp, sonra kalıp...

Peygamberimiz, kalbini şöyle işaret eder: "Zühd burada, takva burada, ihlâs burada."

Her kim ki, felah ister, büyük zâtların ayağı altına toprak olsun. Onların sıfatı nelerdir, anlatalım: Büyük zâtlar, dünyayı ve cümle yaratılmışı bırakmıştır. O zâtlar, Arş altından yerin dibine kadar dünyalık işleri ve halkı bırakmışlardır; hepsine veda etmişlerdir.

Onlar eşyayı öyle bırakmış ve öyle veda etmiştir ki, bir daha dönmemek ve bir daha almamak şartı ile... Onlar halkı ve nefsi bıraktılar, Yaratan'ları ile var oldular... Bütün hâlleri, Yaratan ile oldu.

Her kim ki, nefsi ve mevhum varlığı ile Hak sevgisi ister, boş arzu ve hezeyan içindedir. Zâhid geçinenlerin ve ibadet iddiasında olanların çoğu, halka kulluk eder ve onları Hakk'a ortak koşar.

Sebepler üzerinde konuşup onları Hakk'a ortak etmeyiniz. Hak Teâlâ, size darılır. Çünkü sebeplerin Yaratıcısı O'dur. Sebepler üzerindeki tasarruf O'na aittir.

Allah'ın Kitabı'na uyanların ve Peygamber'e tâbi olanların itikadı odur ki: Kılıçta kesme kuvveti yoktur; ondaki kesici kuvvet Hakk'a aittir.

Ateşte yakıcılık yoktur; onda yakan kuvvet, Hakk'ındır. Yenen yemek, gıda olmak vasfını haiz değil; onu Allah gıda yapar. Su aslında kandırıcı değildir; o kuvveti Allah verir.

İşte bütün zahirdeki sebepler böyle... Cinsleri her ne kadar ayrı da olsa, hepsinde Allah tasarruf eder. Bütün sebepler birer âlettir; Hak, onlarla dilediği işi yapar.

Hâl böyle iken ve bütün işlerde fail O olunca neden O'na dönmezsiniz? Neden bütün işlerinizi O'na havale etmez, muhtaç olduğunuzu O'ndan dilemezsiniz? Ve neden tevhid âlemini hâllerinize yerleştirmezsiniz. Onun bütün işleri aşikârdır. Gizli tarafı yoktur. Her akıl sahibi bunu bilir, anlar.

O ki, kuldur, sahibi asa ile onu döver. O ki, hürdür, ona bir işaret yeter.

O'na itaat ediniz. O, sizden itaat edeni aziz kılar. İsyankâr olmayınız. O, isyan edeni zelil eder. Yardım da, rüsva etmek de O'nun elinde... Dilediğine yardım eder, aziz olur.

Dilediğini rüsva eder, o da zelil olur. Dilediğine ilim verir, aziz olur. Dilediğini cahil kılar, o da zelil olur. Dilediğini zâtına yakın kılar, aziz olur. Dilediğini zâtından uzak eder, o da zelil olur.

Geylânî Hazretlerine biri, hatıradan sordu. O da: "Hatıraların neler olduğunu sana ne anlattı?" diyerek devam etti:

Sana gelen hatıralar, şeytandan, tabiattan ve boş arzulardan. Hangi şeyin lüzumuna inanırsan ona gayret sarf edersin. Dolayısıyla hatıraların, uğruna gayret sarf ettiğin şeylerden ibaret kalır. Hakk'a dair hatıralar, sivâdan (Hakk'ın gayrından) hâli olan kalbe gelir; işlerini orada görür.

Nasıl ki, Yusuf Peygamber'in ağzından şöyle buyrulur: "Biz malımızı kimde bulursak ancak onu alırız." (Yûsuf, 79)

Bunun gibi o temiz kalp kimde olursa Hakk'a dair hatıra onu sarar. Hakk'ın fikri, zikri sende olursa kalbin Hak yakınlığı ile dolar ve şeytanî arzu, heves kaçar gider. Dünyalık şeyler de sende kalmaz.

Her şeyin kendine göre hatıraları, düşünceleri var. Dünyanınki ayrıdır. Âhiretin de kendine has düşündürücü şeyleri var. Malın, mülkün, nefsin ve kalbin de hatıraları var. Hak Teâlâ'nın hatırası hepsinden üstündür. Ey candan Hakk'a talip olan, bütün hatıraları atıp Hak hatırası ile kalmaya muhtaçsın.

Nefsin verdiği kötü düşünceden, boş arzulardan, vehimlerden, şeytan tarafından gelen iğvadan, dünya ve âhiret işlerine ait bazı evhamdan halâs bulursan, meleklere has bir hatıraya kavuşursun. Sonra bu da geçer, Hakk'ın hatırası seni sarar. Bu hâl, son olur ve işin neticesi sayılır.

Kalbin sıhhat bulunca, gönlüne düşen hatıranın yanına dur ve sor: "Sen nesin, kimden geliyorsun?" de.

Ben şu ve şuyum; Hak'tan geldim, doğru bir hatırayım, diyecek. Daha sonra şöyle diyecek:" Ben Hak'tan gelen bir öğütçüyüm. Aziz ve Celil olan Hak Teâlâ seni seviyor, ben de O'nu seviyorum. Ben Hak'tan gelen sefirim ve peygamberliğin manevî hâlinden senin için aziz bir duyguyum."

Ey evlat! Kendini ilâhî marifete arz et, çünkü bütün hayrın temeli ondandır. Marifet âlemine geçmek dilersen tâat ehli ol; o sana marifet hâlini verir.

Bu mevzuu teyit için Peygamber (s.a.v) Efendimiz'in şu hadîs-i şerifini zikredelim: "Kul Yaratan'ına tâat kılarsa, Hak Teâlâ ona karşılık marifetini ihsan eder.

Kul tâati bıraktığı zaman, Hak Teâlâ o hâli geri almaz, kalpte bırakır. Kıyamet günü oldukça tâatsiz kula şöyle der: Seni marifet hâli ile kullar arasından ayırdım, birçok ihsanda bulundum. Bu hâlleri sen de bildin. Bilginin gereğini niçin yerine getirmedin?" (Abdülkadir Geylani Hazretleri Fethu'r Rabbani eserinden)