İran'da protestolar kanlı çatışmaya dönüştü

İran, 2025'in son günlerinden itibaren ekonomik çöküş nedeniyle büyük çaplı protestolara sahne oluyor. Yaşam maliyeti artışı, rialin rekor düşüşü ve enflasyonun yzüde 40'ı aşmasıyla tetiklenen gösteriler, ülke geneline yayıldı ve güvenlik güçleriyle çatışmalara yol açtı.

En az 6 kişinin hayatını kaybettiği olaylarda, hükümet meşru talepleri dikkate alacağını söylerken, muhalif gruplar daha ağır bir baskıdan endişe duyuyor.

Protestoların kökeni

Protestolar, 29 Aralık 2025 Pazar günü Tahran'ın Büyük Çarşısı'nda (Grand Bazaar) başladı. Esnaf ve tüccarlar, İran rialinin ABD doları karşısında açık piyasada keskin düşüşü nedeniyle kepenk indirdi. Enflasyonun yüzde 40'ı aştığı ülkede, Batı yaptırımları ve Haziran 2025'te İsrail ile ABD'nin nükleer tesislere ve askeri liderlere yönelik hava saldırıları ekonomik krizi derinleştirdi.

Gösteriler, 2022'de Mahsa Amini'nin gözaltında ölümüyle patlak veren kadın hakları odaklı protestolardan bu yana en yaygın olanı. Öğrenciler en az 10 üniversiteden katılarak hareketi güçlendirdi.

Can kayıpları

Son raporlara göre, protestolarda en az 6 kişi hayatını kaybetti. Lorestan eyaletindeki Azna şehrinde 3, Çaharmahal ve Bahtiyari eyaletindeki Lordegan'da 2 ve Kouhdasht'ta 1 ölüm kaydedildi. Ölenlerden bazıları protestocular, bir kısmı ise güvenlik güçleri mensubu olarak rapor edildi, ancak halk grupları ölümlerin çoğunun güvenlik güçlerinin ateş açması sonucu olduğunu iddia ediyor.

Yaralı sayısı ise Azna'da 17, Kouhdasht'ta 13 güvenlik görevlisi dahil olmak üzere en az 30'un üzerinde. Aktivist raporları, doğrulanmamış olsa da, daha yüksek kayıplardan bahsediyor.

Protestoların yayılması ve sloganlar

Gösteriler, Tahran'dan başlayarak ülke genelinde 50'den fazla şehre yayıldı. Lordegan, Azna, Kouhdasht, Marvdasht, Fasa ve Bandar Abbas gibi bölgelerde şiddetli çatışmalar yaşandı. Sosyal medyada paylaşılan videolarda, protestocuların nesneleri ateşe verdiği ve silah sesleri duyulduğu görülüyor.

Sloganlar arasında "Diktatöre ölüm", "Utanmazlar!", "Ne Gazze ne Lübnan, canım İran'a feda" ve monarşi yanlısı çağrılar öne çıkıyor: "Javid Shah" (Şah yaşasın), "Reza Şah ruhun şad olsun" ve "Pahlavi dönecek". Bu, rejim karşıtlığının monarşi özlemiyle birleştiğini gösteriyor.

Güvenlik güçlerinin müdahalesi

Güvenlik güçleri, protestoculara taş atan gruplara karşı göz yaşartıcı gaz kullandı. Lordegan'da valilik, cami, belediye ve bankalara saldırılara müdahale edildi. Azna'da polis istasyonuna saldırı sonrası yaralanmalar yaşandı. Savcı genel Mohammad Movahedi-Azad, istikrarsızlığa "kararlı, orantılı ve kesin" yanıt verileceğini açıkladı. Tasnim ajansı, ABD ve Avrupa merkezli "düşman gruplarla bağlantılı" 7 kişinin tutuklandığını bildirdi. Bazı bölgelerde canlı mermi kullanıldığı iddiaları var.

Hükümetin yanıtı ve talepler

Cumhurbaşkanı Masoud Pezeshkian, protestocuların "meşru taleplerini" dinleyeceklerini ve ekonomik durumu iyileştirmek için harekete geçeceklerini söyledi. Pezeshkian "İslam perspektifinden, halkın geçim sorununu çözmezsek cehenneme gideriz" ifadelerini kullandı. Hükümet sözcüsü Fatemeh Mohajerani ise sendikalar ve tüccarlarla doğrudan diyalog planlandığını duyurdu. Ülke çapında okullar, üniversiteler ve kamu kurumları soğuk hava gerekçesiyle kapatıldı, ancak bu protestoları kontrol altına alma çabası olarak görülüyor. Protestocular, ekonomik reformlar ve geçim koşullarının iyileştirilmesini talep ediyor.