Türkmen sahnesinde 'büyük oyun' başlıyor

Türkmenistan Cumhurbaşkanı Türkmenbaşı Saparmurat Niyazov'un vefatından sonra, Orta Asya'nın bu sakin ve istikrarlı ülkesinde bir "post kavgası" başlayabilir mi?.. Zengin doğalgaz kaynakları nedeniyle Türkmenistan enerjiye susamış ülkelerin ve özellikle bölgedeki büyük aktörlerin bir rekabet ve çatışma alanı haline gelebilir mi? Bu sorular, aslında Türkmenistan'ın bir belirsizlik dönemine girmekte olduğunun işareti. Genelde uzun süren diktatörlüklerden sonra, görülen bir durum bu.Üstelik otoriter rejimini 21 yıl sürdüren Türkmenbaşı, halefini de belirleyemeden yaşamını yitirmiş. Bu, iktidarın düzenli biçimde devrini daha da zorlaştırıyor.Bugün Aşkabad'da toplanacak olan 2500 üyeli "Halk Maslahatı" (Konseyi) iki ay sonra yapılması beklenen yeni cumhurbaşkanı seçimi için adayları belirleyecek.Niyazov'un ani ölümünden hemen sonra "derin devlet" güçlerinin devreye girip anayasanın öngördüğü gibi geçici başkanlığa meclis başkanı yerine, güvenlikle ilgili (resmi görevi sağlık bakanı) Kurbankulu Merdimuradov'u ataması da, bu geçiş sürecinin kolay olmayacağını gösteriyor.Demokrasi iyi de...Aslında Türkmenistan halkının bir demokrasi kültürü ve geleneği yok. Toplumda aşiret düzeni devam ediyor. Ancak eski bir komünist yöneticisi olarak Niyazov, ülkesinde daha özgür bir sistem kurmak ihtiyacını duymadığı gibi, şahsi (ve bazen keyfi) yönetimini hâkim kılmayı yeğlemiştir.Türkmenbaşı'nın şansı, ülkenin enerji kaynağı zenginliğinin Rusya'dan ABD'ye ve Avrupa'ya kadar bütün dünya ülkelerinin, onun rejimine hoşgörü göstermesine ve daha çok, Türkmenistan'ın doğalgazıyla ilgilenmesine yol açmasıdır.Siyasi alanda, Türkmenistan "devamlı tarafsızlık" politikasını (1995'te BM'ye de tescil ettirerek) sürdürmüştür. Böylece bölgedeki etkenlerin dışında kalmıştır...Ekonomik bakımdan ise, doğalgaz satışında en iyi fiyatı tutturmaya çalışmıştır. Ancak bunu yaparken de, Türkiye gibi dostlarını ve Batılıları düş kırıklığına uğratmak pahasına, Rusya'yla 25 yıl süreli bağlantılar kurmuştur. Bu ise, ekonomik alanda ülkeyi Rusya'ya bağımlı hale getirmiştir.Önce menfaat!..Ne var ki, Türkmenistan'ın doğalgaz rezervleri uzmanlar tarafından 22.5 trilyon metreküp olarak tahmin ediliyor! Yani, Türkmenlerin Rusya'dan başka ülkelere de satacak bol enerjisi var. Bu nedenle bir süredir çeşitli projeler gündeme getiriliyor.Bunlardan biri, bizi yakından ilgilendiren Türkmenistan-Azerbaycan- Gürcistan-Türkiye hattıdır. Bu, gazı Avrupa'ya kadar ulaştıracak olan bir sisteme bağlanacak...Diğer bir proje (ki bunun anlaşması imzalandı) Türkmenistan'dan Çin'e uzanacak olan bir boru hattı ile ilgili.Nihayet ABD'nin desteklediği bir de Afganistan projesi (ki bu da Güneydoğu Asya'ya kadar uzanacak) var...Şimdi bütün bu projeler ve Türkmen gazından pay alma çabası, Türkmenbaşı'nın sahneden çekilmesinden sonra yeni bir aşamaya girecek. Bu bağlamda Niyazov sonrası dönemde Aşkabad'daki rejimin geleceği, kimin işbaşına geleceği büyük önem taşıyorİçte iktidar yarışı olurken, dışta da ilgili aktörler arasında nüfuz mücadelesi kızışacak.Geçen yüzyılda ünlü İngiliz yazar Rudyard Kipling, Orta Asya'da (Britanya-Rusya rekabeti bağlamında) "büyük oyun"dan söz etmişti. Gerçekten, zaman zaman Orta Asya'da sahnelenen siyasi-askeri oyun, şimdi de galiba Türkmenistan'da enerji alanında tekrarlanacak...Sami Kohen