Aklın sorgulayan gücü: Düşünmek ve anlamlandırmak / Hayatın içinden hikmete -3-

İnsan, hayatı boyunca sayısız olayla karşılaşır; fakat bu olayların hepsini aynı dikkatle değerlendirmez. Kimi zaman alışkanlıklarının, kimi zaman öfkesinin, kimi zaman da korkularının etkisiyle karar verir. Oysa insanı yalnızca yaşadıkları değil, yaşadıkları karşısında nasıl düşündüğü ve nasıl hüküm verdiği de şekillendirir. Akıl, bu noktada insanın en önemli imkânlarından biridir. Çünkü akıl, olayları olduğu gibi kabul etmek yerine nedenlerini, sonuçlarını ve doğurabileceği ihtimalleri sorgulamaya çağırır.

Akıl yürütmek, her şeyi bildiğini sanmak değildir. Tam tersine, bilginin sınırlarını fark etmek, delile önem vermek ve gerektiğinde kanaatini yeniden gözden geçirebilmektir. Önyargı, insanın hakikati görmesine engel olur; taassup ise düşüncenin kapılarını kapatır. Sağlıklı bir akıl, soru sormaktan çekinmez ama her duyduğuna da kolayca inanmaz. Bilgiyi araştırır, farklı görüşleri tartar ve vicdanın sesini hesaba katar.

Kur'an-ı Kerim'de, "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" buyrulur (Zümer, 39/9). Bu ayet, bilginin ve idrakin değerine dikkat çeker. Ancak bilgi, insanı kibir ve üstünlük duygusuna sürüklediğinde amacından uzaklaşır. Gerçek bilgi, insanı hakikate yaklaştırmalı; davranışlarına adalet, merhamet ve sorumluluk olarak yansımalıdır.

Ehl-i Beyt'in akıl anlayışında önemli olan, yalnızca düşünmek değil, düşünceyi hakikatin ve ahlakın hizmetine vermektir. Hz. Ali'nin (a.s.) hayatı bu bakımdan güçlü bir örnektir: O, aklı kişisel çıkarı meşrulaştıran bir araç olarak değil, adaleti gözetmenin ve hakkı savunmanın ölçüsü olarak ele alır. Bu yaklaşım bize, aklın değerinin insanı ne kadar haklı çıkardığıyla değil, onu ne kadar adil kıldığıyla anlaşılacağını gösterir.

Haydar Baş'ın düşünce dünyasına ilişkin bu makalenin konusu bakımından öne çıkarılabilecek tespit ise şudur: Toplumsal meseleler, ezberlenmiş kabullerle değil, milletin gerçek ihtiyaçları dikkate alınarak sorgulanmalıdır. Millî Ekonomi Modeli'nde ekonominin merkezine insanın, emeğin ve alım gücünün yerleştirilmesi, bu sorgulayıcı yaklaşımın somut örneklerinden biridir. Böylece akıl, yalnızca bireysel kararların değil, toplumun geleceğini ilgilendiren çözüm arayışlarının da rehberi hâline gelir.

Düşünceyi canlı tutmak, insanın kendisine karşı dürüst olmasını gerektirir. Kendi yanlışını kabul edebilen, gerektiğinde özür dileyen ve yeni bilgiler ışığında fikrini düzeltebilen kişi aklını olgunlaştırır. Hakikati aramak, haklı çıkma arzusundan daha değerlidir.

İnsan, yaşadıklarını zihninde tartmalı; her duyduğunu hakikat, her gördüğünü bütün gerçek sanmamalıdır. Çünkü düşünmek, hayatın ilmeklerini gelişigüzel bağlamak değil, her birinin yerini ve anlamını aramaktır.

Sonuç olarak akıl, yaşanmışlığı tecrübeye dönüştüren önemli bir rehberdir. Fakat tek başına yeterli değildir; vicdanla dengelenmeli, irfanla derinleşmeli ve hikmete yönelmelidir. İnsan aklını doğru kullandığında yalnızca hayatı anlamaz, hayat karşısındaki sorumluluğunu da daha iyi kavrar.