Şehrin geleneksel dokusu içerisinde yer alan ve Osmanlı dönemi sivil-kamusal mimarisinin karakteristik örneklerinden sayılan Hasan Bey Hamamı, hem inşa edildiği dönemin sosyal yaşamını yansıtması hem de bölgenin yerel taş işçiliğini günümüze taşıması açısından dikkat çekici bir kültür varlığıdır. Uzun süredir aktif olarak kullanılmayan ve kapıları kapalı tutulan yapı, günümüzde atıl ve bakımsız bir vaziyettedir.






Tarihsel Arka Plan ve Banisi

Kilis'in eski mahalle dokusu içinde konumlanan Hasan Bey Hamamı, klasik Osmanlı hamam geleneğinin taşra üslubundaki temsilcilerindendir. Giriş cephesindeki sivri kemerli niş içerisinde yer alan kitabe yeri ve yapının mimari kurgusu, eserin Osmanlı döneminde (özellikle 16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyıl aralığında gelişen Kilis imar hareketleri ekseninde) bölge ileri gelenlerinden Hasan Bey tarafından yaptırıldığını işaret etmektedir.

Osmanlı kent kültüründe hamamlar, yalnızca bedensel temizlik mekanları değil; mahalle sakinlerinin bir araya geldiği, toplumsal bağların pekiştiği ve çoğu zaman bir cami ya da vakıf külliyesine gelir sağlamak amacıyla işletilen iktisadi ve sosyal merkezlerdi. Hasan Bey Hamamı da yüzyıllar boyunca Kilis halkının gündelik yaşamında ve geleneksel hamam kültüründe bu işlevi üstlenmiştir.






Mimari Özellikleri ve Mekân Kurgusu

Yapı, Kilis ve çevresine özgü havara (kolay işlenebilen, zamanla sertleşen yerel kalker taşı) ve düzgün kesme taş malzemeyle inşa edilmiştir. Dışarıdan bakıldığında sade ve masif bir görünüme sahip olan hamamın cephesinde, dönemin yerel ustalık anlayışını yansıtan sivri kemerli giriş açıklığı öne çıkar.

Klasik Osmanlı hamam şemasına uygun olarak tasarlanan yapının iç kurgusu üç ana bölümden oluşmaktadır:

Soyunmalık (Soğukluk): Kareye yakın planlı bu bölüm, ziyaretçilerin dinlendiği ve hazırlandığı ana giriş mekânıdır. Üst örtüsünde yer alan merkezi kubbe ve aydınlık feneri, mekânın doğal ışık almasını ve hava sirkülasyonunun sağlanmasını amaçlar.






Ilıklık: Soğukluk ile sıcaklık arasında ısı geçişini dengeleyen ara bölümdür. Burada tıraşlık ve temizlik birimleri yer alır.

Sıcaklık ve Halvetler: Hamamın asıl yıkanma bölümü olan sıcaklık, ortada göbek taşı ve çevresinde nişler ile özel yıkanma hücreleri (halvetler) şeklinde düzenlenmiştir. Kubbelerde yer alan fil gözü pencereler, içeriye süzülen gün ışığının su buharıyla birleşerek mistik bir atmosfer oluşturmasını sağlar. Yapının arka kısmında ise suyun ısıtıldığı külhan ve su deposu birimleri bulunmaktadır.






Bugünkü Durumu ve Koruma Sorunları

Zaman içerisinde değişen yaşam koşulları, modern konutlarda banyo kültürünün yaygınlaşması ve artan işletme maliyetleri, Anadolu'daki pek çok tarihi hamam gibi Hasan Bey Hamamı'nın da işlevini yitirmesine yol açmıştır. Uzun süredir aktif olarak kullanılmayan ve kapıları kapalı tutulan yapı, günümüzde atıl ve bakımsız bir vaziyettedir.

Yapının mevcut fiziksel durumu incelendiğinde öne çıkan temel sorunlar şunlardır:

Yüzey Aşınmaları ve Nem Etkisi: Yıllarca yoğun su buharına maruz kalan, ardından terk edilerek iklim koşullarına açık hale gelen taş duvarlarda ve sıva tabakalarında dökülmeler, tuzlanma ve kararmalar meydana gelmiştir.

Üst Örtü ve Kubbe Tahribatı: Çatı ve kubbe yüzeylerindeki koruyucu sıva tabakasında yer yer çatlaklar ve bozulmalar gözlenmekte; bu durum yağmur ve kar sularının yapı içine sızma riskini artırmaktadır.

Cephe ve Giriş Bölümü: Giriş kemeri üzerindeki kitabesinin tahrip olması veya yerinden sökülmüş bulunması, yapının tarihsel kimlik bilgilerinin yerinde okunmasını zorlaştırmaktadır. Ayrıca çevredeki kentsel dokunun baskısı ve kontrolsüz müdahaleler yapının özgün silüetini gölgelemektedir.

Deprem ve Zemin Riski: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerden doğrudan etkilenen Kilis'te, diğer tescilli kültür varlıkları gibi Hasan Bey Hamamı da sismik sarsıntıların yarattığı statik yorgunlukla karşı karşıya kalmıştır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı envanterinde tescilli bir kültür varlığı olarak kayıtlı bulunan Kilis Hasan Bey Hamamı, kentin Osmanlı dönemi sivil mimari mirasının ayakta kalan nadir tanıklarından biridir.

Yapının tamamen yok olma tehlikesiyle karşılaşmaması için öncelikle kapsamlı bir rölöve, restitüsyon ve restorasyon projesinin hayata geçirilmesi; ardından da özgün işlevine uygun biçimde yeniden işlevlendirilerek Kilis'in kültür turizmine ve kent hafızasına kazandırılması büyük önem taşımaktadır.