Abu Dabi'de Moskova'nın hedefi Ukrayna'yı aşıyor

Abu Dabi'de yeniden başlayan Ukrayna görüşmeleri, savaşın nasıl sona ereceği kadar Avrupa'nın gelecekteki güvenlik düzenini de gündeme taşıdı. Rusya, müzakerelerin yalnızca cephe hattı ve toprak anlaşmazlıklarıyla sınırlı kalmasını istemiyor. NATO'nun genişlemesi, Avrupa'daki askeri faaliyetler ve savaş sonrasında kurulacak güvenlik düzeni de Moskova'nın ele alınmasını istediği başlıklar arasında. Bu nedenle Abu Dabi'deki temaslar, iki ülke arasındaki savaşın sona erdirilmesine yönelik bir görüşmeden daha geniş bir anlam taşıyor.

 

Ukrayna, Rusya ve ABD heyetleri, dokuz aylık aranın ardından 10 Kasım'da Birleşik Arap Emirlikleri'nin başkenti Abu Dabi'de yeniden bir araya geldi. ABD'nin arabuluculuğunda yapılan ilk görüşme dört saatten fazla sürdü. Ukrayna heyetine Rustem Umerov, Rus heyetine Vladimir Medinskiy başkanlık etti. ABD adına Steve Witkoff ve Jared Kushner görüşmelere katıldı. İlk günün ardından Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy temasları yapıcı ve kapsamlı olarak nitelendirdi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da görüşmelerin verimli geçtiğini, ancak çözüm için daha fazla çalışma gerektiğini söyledi.

 

Masada esir değişimi, alıkonulan sivillerin geri dönüşü, insani konular ve Ukrayna'ya verilecek güvenlik garantileri ele alındı. Buna karşılık savaşın en zor meselelerinde henüz ilerleme sağlandığına ilişkin bir açıklama yapılmadı. Toprakların geleceği, Ukrayna'nın savunma kapasitesi ve olası bir anlaşmanın nasıl güvence altına alınacağı tarafların uzlaşmakta zorlandığı konular olmaya devam ediyor.

 

 

Rusya'nın taleplerinin başında Ukrayna'nın NATO üyeliğinden vazgeçmesi geliyor. Moskova, NATO'nun doğuya doğru genişlemesine ve Doğu Avrupa'daki askerî varlığına uzun süredir karşı çıkıyor. Rus yönetiminin yaklaşımına göre Ukrayna'da varılacak bir anlaşma, bu güvenlik itirazlarını da ele almalı. Böylece Kremlin, savaşın sona ermesiyle birlikte Batı ile ilişkilerin geleceğinin de görüşülmesini istiyor.

 

Toprak meselesi ise müzakerelerin en çetin başlıklarından biri. Rusya, Donetsk, Luhansk, Zaporijya ve Herson bölgelerinin tamamı üzerinde hak iddia ediyor. Bu bölgelerin bir kısmı Rusya'nın kontrolünde değil. Moskova'nın talepleri, Ukrayna'nın söz konusu bölgelerdeki askeri varlığını sona erdirmesini de içeriyor. Kiev ise toprak tavizlerini kabul etmiyor. Ukrayna yönetimi, savaşın yeniden başlamasını önleyecek güvenlik garantileri olmadan yapılacak bir anlaşmanın kalıcı olmayacağını savunuyor. Ülkenin savunma tercihleri üzerinde dışarıdan sınırlama getirilmesine de karşı çıkıyor.

 

Bu iki yaklaşımın birbirine yakınlaşması kolay görünmüyor. Rusya, Ukrayna'nın gelecekteki güvenlik tercihleri üzerinde söz sahibi olmak istiyor. Ukrayna ise kendi savunma politikası hakkında karar verme hakkından vazgeçmek istemiyor. Avrupa ülkeleri de kendi güvenliklerini doğrudan ilgilendiren bu konularda Rusya'nın belirleyici olacağı bir anlaşmaya mesafeli duruyor. Dolayısıyla müzakerelerde yalnızca toprakların kime ait olacağı değil, savaş sonrasında Ukrayna'nın nasıl bir güvenlik yapısına sahip olacağı da belirleyici olacak.

 

 

ABD'nin tutumunu değerlendirirken açıklanan bilgilerle yapılan yorumları birbirinden ayırmak gerekiyor. Washington, tarafları yeniden müzakere masasına getirdi ve güvenlik garantileri dahil çeşitli başlıklarda uzlaşma arıyor. Rubio'nun açıklamalarında, Ukrayna'ya verilecek güvenlik garantilerinin Rusya'nın da kabul edebileceği bir çerçevede olması gerektiği ifade edildi. Bu yaklaşım, ABD'nin kalıcı bir anlaşma arayışında Rusya'nın itirazlarını da hesaba kattığını gösteriyor. Ancak Washington'ın hangi şartları önerdiği ve tarafların bu önerilere nasıl yaklaştığı henüz açıklığa kavuşmuş değil.

 

Avrupa ülkelerinin kaygısı ise müzakerelerin kendi güvenliklerini ilgilendiren konularda Avrupa'nın dışında yürütülmesi ihtimali. Abu Dabi'de Ukrayna ve ABD heyetleriyle ayrı bir toplantı yapan Avrupa Birliği, Fransa, Almanya, İtalya, Birleşik Krallık ve NATO temsilcileri, olası bir anlaşmada Ukrayna'nın egemenliğinin ve kendi güvenlik kararlarını verme hakkının korunması gerektiğini vurguladı. Avrupa tarafı, NATO'nun savunmadaki rolünün de devam etmesi gerektiğini belirtti.

 

Avrupa ülkeleri arasında görüş ayrılıkları da bulunuyor. Bazı yönetimler önceliğin ateşkese verilmesini, daha geniş güvenlik konularının sonraki aşamada ele alınmasını istiyor. Diğerleri ise savaş sonrasında Avrupa'nın nasıl korunacağı belli olmadan kalıcı bir anlaşmaya ulaşılmasını zor görüyor. Ortak bir tutum oluşturmakta yaşanan güçlük, Avrupa'nın müzakerelerdeki etkisini sınırlayabilir. Oysa alınacak kararların sonuçları yalnızca Ukrayna'yı değil, Avrupa ülkelerinin savunma politikalarını da etkileyecek.

 

 

Görüşmelerin Türkiye açısından önemli sonuçlar doğurabilecek başlıklarından biri Karadeniz. Türkiye, hem NATO üyesi hem de Karadeniz'e kıyısı bulunan bir ülke. Rusya ve Ukrayna ile ilişkilerini sürdürürken savaş boyunca Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin hükümlerini uyguladı. Savaş gemilerinin boğazlardan geçişine ilişkin bu uygulama, Türkiye'nin bölgedeki tutumunun temel unsurlarından biri oldu.

 

Savaş sona erse bile Karadeniz'in güvenliği kendiliğinden çözülmüş olmayacak. Ukrayna'nın deniz güvenliği, ticaret yollarının açık tutulması, limanların korunması ve bölgedeki askeri faaliyetlerin kapsamı yeniden ele alınacak konular arasında. NATO'nun Karadeniz'deki rolü ve kıyıdaş ülkelerin güvenlikte üstleneceği sorumluluk da bu tartışmanın parçası olacak. Türkiye'nin bu süreçteki önceliği, Karadeniz'de kıyıdaş ülkelerin rolünü koruyan ve mevcut hukuki düzenlemeleri esas alan bir yaklaşımın sürdürülmesi olmalı.

 

Abu Dabi'deki görüşmelerin yeniden başlaması önemli, ancak bu gelişmeyi anlaşmaya yaklaşıldığının işareti olarak görmek için henüz erken. İnsani konularda ilerleme sağlanması mümkün olsa da toprak, güvenlik garantileri ve Ukrayna'nın gelecekteki askeri konumu gibi başlıklarda ciddi görüş ayrılıkları bulunuyor. Tarafların masada kalması, bu anlaşmazlıkların kısa sürede giderileceği anlamına gelmiyor.

 

Moskova'nın talepleri, Ukrayna'nın geleceğinin yanı sıra Avrupa'daki NATO varlığını ve Karadeniz'in güvenliğini de ilgilendiriyor. Bu nedenle Türkiye açısından mesele, savaşın sona ermesinden ibaret değil. Savaş sonrasında kurulacak düzenin bölgedeki mevcut hukuki çerçeveyi ve kıyıdaş ülkelerin konumunu nasıl etkileyeceği de önem taşıyor. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin hükümleri ayrı bir hukuki zemine dayanıyor; Ukrayna'da yapılacak bir anlaşma bu hükümleri kendiliğinden değiştirmez. Türkiye'nin önceliği, savaşın sona ermesini desteklerken Karadeniz'de bugüne kadar koruduğu hukuki ve güvenlik çerçevesinin devamını sağlamaktır.