Zamanı anlamak - 2: Çan, ezan ve çark

Milâdi 807 yılında Abbasi Halifesi Hârûn Reşîd'in elçileri, Frank Kralı Şarlman'ın sarayına hediyelerle geldi. Hediyelerin arasında saray halkını hayrete düşüren bir alet vardı: pirinçten bir su saati. Her saat başında içinden küçük metal toplar bir çana düşüyor, geçen saat sayısınca ses çıkıyor, minyatür süvariler pencerelerden dışarı çıkıyordu. Frank vakanüvisleri bu sahneyi bir mucize anlatır gibi kaydetti.

O gün Avrupa'da zamanı ölçmenin en ileri yolu hâlâ gölgeye bakmaktı. Bu yazı, insanlığın zamanı göğün elinden nasıl aldığının hikâyesi.

Gölgenin ve suyun saati

Günü parçalara bölmek, yere dikilen bir çubukla başladı. Bilinen en eski Mısır gölge saatleri MÖ 1500 civarına tarihleniyor. Gölgenin iki düşmanı vardı: bulut ve gece. Mısırlılar ikisi için de suya başvurdu. Karnak'ta bulunan, MÖ 1400 civarına tarihlenen taş kabın dibindeki delikten su damladıkça iç duvardaki çentikler açığa çıkıyor, geçen saati gösteriyordu. Yunanlar bu alete klepsidra, yani "su hırsızı" dedi.

Günü 24 saate bölen Mısır'dır: on iki gündüz, on iki gece. Saatin 60 dakika olması ise Babil'in mirasıdır. Babilliler altmışlık sayı sistemi kullandı çünkü 60, 1'den 6'ya kadar bütün sayılara ve 10, 12, 15, 20, 30'a tam bölünür. İskenderiyeli Batlamyus bu geleneği devraldı; Latince çevirilerde onun "birinci küçük parçası" ile "ikinci küçük parçası" dakika ve saniye oldu.

Ama antik saatin modern okuru şaşırtacak bir özelliği vardı: Uzunluğu sabit değildi. Gündüz ne kadar sürerse sürsün on iki eşit parçaya bölünüyordu. Roma'da haziranda bir saat bugünkü ölçüyle yaklaşık 75 dakika, aralıkta yaklaşık 45 dakika sürüyordu. Saat güneşe bağlıydı; güneş nasıl hareket ederse saat de öyle uzayıp kısalıyordu.

Ezanın vakti, gölgenin boyu

İslam dini ise bu tabloya yeni bir ihtiyaç getirmişti. Günde beş vakit namazın her biri göğe bağlıydı: şafak, güneşin tepe noktasından ayrılması, gölgenin cismin boyuna ulaşması, güneşin batışı ve şafak kızılığının kaybolması. Üstelik bu vakitler her şehirde farklıydı ve kıbleyi bulmak da göğü hesaplamayı gerektiriyordu.

Bu ihtiyaç, İslam dünyasında zaman bilimini kurumsallaştırdı. Büyük camilerde vakit hesabından sorumlu "muvakkit"ler görevlendirildi. Bunların en ünlülerinden biri, Şam Emevî Camii'nin muvakkiti İbnüş-Şâtır'dı; 1371'de caminin minaresine diktiği büyük güneş saati, günümüze bir kopyasıyla ulaştı. Gece ise usturlap kullanılıyordu: yıldızların yüksekliğini ölçerek saati bulan pirinç bir disk. Osmanlı bu geleneği muvakkithanelerle sürdürdü; İstanbul'un selatin camilerinin yanındaki bu küçük yapılar, şehrin resmi saatini tutan bir tür gözlemeviydi.

Cezerî'nin fili

Su saatinin zirvesi de bu topraklarda yapıldı. 1206'da Artuklu sarayında, Diyarbakır'da çalışan mühendis Ebu'l-İz El-Cezerî, tasarladığı makineleri çizimleriyle bir kitapta topladı. Bunların en ünlüsü fil saatidir: Filin karnındaki kapta yüzen delikli bir kap, yarım saatte dolup batar; batarken bir mekanizmayı tetikler, bir top bir ejderhanın ağzından düşer, filin sırtındaki figür davul çalar ve kap yeniden yüzeye çıkar.

Cezerî'nin saatleri harikaydı. Ama hepsinin ortak bir sınırı vardı: Su. Sıcakta su buharlaşır, soğukta donar, kirlenince delik tıkanır. Zamanı gerçekten gökten bağımsız hale getirmek için sudan da bağımsız bir mekanizma gerekiyordu.

O mekanizma 13. yüzyılın sonunda Avrupa'da ortaya çıktı. Mekanik saatin sırrı, bir ağırlığın düşüşünü tek tek adımlara bölen bir kaçış düzeneğiydi. Ağırlık bir çarkı döndürmeye zorlar; düzenek çarkı tutup bırakır, tutup bırakır. Saatin "tik tak"ı o tutup bırakmanın sesidir.

Bu buluş zaman anlayışında sessiz bir devrim yaptı. Bir çark, mevsim bilmez. Yazla kışı ayırmadan aynı hızla döner. Mekanik saat yayıldıkça, güneşe göre uzayıp kısalan eski saatin yerini her mevsimde aynı uzunlukta olan "eşit saat" aldı. 1336'da Milano'daki San Gottardo kilisesinin saati, günün yirmi dört saatini tek tek çalan ilk kamu saatlerinden biri olarak kayıtlara geçti. Çan sesi, güneşe değil makineye bağlı bir zamanı ilan ediyordu.

Ama bu saatler kabaydı. Günde on beş dakika ile yarım saat arasında sapabiliyorlardı; bu yüzden çoğunun yelkovanı bile yoktu. Dakikayı göstermek anlamsızdı, çünkü saat dakikayı bilmiyordu. Her gün güneş saatine bakılıp yeniden ayarlanıyorlardı. Saat gökten kurtulmuştu ama hâlâ göğe muhtaçtı.

1583'te Pisa Katedrali'nde on dokuz yaşında bir tıp öğrencisi, Galileo Galilei, tavandan sarkıtılmış bir avizenin sallanışını izliyordu. Anlatılana göre salınımı kendi nabzıyla ölçtü ve şaşırtıcı bir şey fark etti: Avize geniş de sallansa dar da sallansa, bir gidiş geliş hep aynı sürüyordu. Sarkaç, doğanın içine gizlenmiş bir saatti.

Galileo bu fikri bir saate dönüştüremeden öldü. 1656'da Hollandalı bilgin Christiaan Huygens yaptı: Sarkacı mekanik saate yerleştirdi. Sonuç inanılmazdı. Günde on beş dakika sapan saatlerin yerini, sapması bir dakikanın altına inen, giderek saniyelerle ölçülen saatler aldı. Yelkovan artık anlamlıydı, ardından saniye ibresi geldi. Babil astronomlarının gök haritası için uydurduğu dakika ve saniye, iki bin yıl sonra ilk kez insanların kadranlarına indi.

Silinen on gün

Saat incelirken takvim de hesap veriyordu. İlk yazıda Jül Sezar'ın takvimini anlatmış, Hipparkhos'un "yıl, 365 gün 6 saatten birkaç dakika kısadır" uyarısını not etmiştik. Fark yılda yaklaşık 11 dakikaydı. Ama 11 dakika, on altı yüzyılda on gün eder. 16. yüzyıla gelindiğinde ilkbahar günün gece eşitliği takvimde 21 Mart'tan 11 Mart'a kaymıştı.

Papa XIII. Gregorius 1582'de köklü bir çözüm uyguladı. Takvim on gün kaydı. 4 Ekim 1582 Perşembe'yi ertesi gün 15 Ekim Cuma izledi. Kaymayı durdurmak için de yeni bir kural kondu: 1700, 1800, 1900 gibi yüzyıl yılları, 400'e tam bölünmedikçe artık yıl sayılmayacaktı. Bu yüzden 2000 yılı şubatı 29 çekti, 2100 çekmeyecek. Bugün kullandığımız takvim budur.

Hassas ama hangi zaman?

On yedinci yüzyılın sonunda insanlık zamanı saniyelerle ölçebiliyor, takvimini yüzyıllar boyunca kaymayacak biçimde düzeltmiş bulunuyordu. Saat artık güneşin uzayıp kısalan gündüzünü değil, her yerde aynı hızla akan eşit saatleri gösteriyordu.

Bu hassasiyet, bir soruyu kaçınılmaz kıldı: Sarkaçlı saat neyi ölçüyordu? Güneşin hareketini mi, çarkın dönüşünü mü, yoksa bunların hepsinin altında akan, kendi başına var olan bir zamanı mı? Bu soruya verilen cevap, iki yüz yıl boyunca bilimin temel taşı olacaktı.

Gelecek yazı: Newton'un Mutlak Zamanı ve Dünyanın Saati — Zaman her yerde aynı akar mı ve bir şehirde aynı anda iki saat nasıl geçerli olabilir?