İnsan, hayat yolculuğunda pek çok olay yaşar. Sevinir, üzülür, kazanır, kaybeder; bazen doğru kararlar verir, bazen de hatalar yapar. Yaşanan her olay insanın hafızasında bir iz bırakır. Ancak insanı olgunlaştıran yalnızca yaşadıkları değil, yaşadıklarından çıkardığı derslerdir. İşte vicdan, insanın geçmişiyle yüzleşmesini, yaptıklarının muhasebesini yapmasını ve geleceğine ahlaki bir yön vermesini sağlayan en önemli manevi değerlerden biridir.
Vicdan, insanın kendi davranışlarını iyilik ve kötülük ölçüsünde sorgulamasıdır. Başkasına haksızlık yaptığında rahatsız olmak, bir mazlumun gözyaşına duyarsız kaldığında içten içe huzursuzluk hissetmek, yanlışını kabul ederek telafi etmeye çalışmak vicdanın sesidir. Fakat vicdan yalnızca insanın kendi hatalarını sorgulaması değildir. Başkalarının uğradığı haksızlıklar karşısında sorumluluk hissetmek de vicdanın gereğidir.
Yüce Allah, Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyurur:
"Nefse ve onu düzgün bir biçimde şekillendirip ona kötülük ve iyilik kabiliyetlerini ilham edene yemin olsun ki, nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere gömüp kirleten kimse de ziyana uğramıştır." (Şems, 7-10)
Bu ayetler, insanın kendi nefsini sorgulamasının ve onu kötülüklerden arındırmasının önemini ortaya koymaktadır.
Ehl-i Beyt'in büyük imamlarından Hz. Ali (a.s.) da insanın kendi kendisiyle hesaplaşmasını şöyle öğütlemektedir:
"Ey Allah'ın kulları! Tartılmadan kendinizi tartın. Hesaba çekilmeden kendinizi hesaba çekin." (Nehcü'l-Belâğa, Hutbe 90)
Bu öğüt, vicdanın özünü anlatmaktadır. İnsan başkalarının kusurlarını araştırmadan önce kendi yanlışlarını görebilmeli, yaptığı iyilikleri kadar verdiği zararların da hesabını yapabilmelidir.
Bu düşünceyi kendi şiirimizde de şöyle ifade ediyoruz:
"Gece gündüz insanlar arasında gezerim
Başkasından vazgeçtim yanlışımı sezerim
Hakka vuslatım için ben nefsimi ezerim
Nefsi peşinde koşan gafillere aşk olsun."
(Nazarî / Nefsi Peşinde Koşan / 6.Haziran. 2026)
Burada anlatılmak istenen, insanın başkalarını yargılamadan önce kendi nefsine dönmesi ve kendi eksiklikleriyle yüzleşmesidir. Çünkü insanın en zor muhasebesi, kendisine karşı dürüst olabilmesidir.
Vicdanın bir başka önemli yönü de hatadan dönüş kapısını açık tutmasıdır. Geçmişte yapılan yanlışlar, samimi bir pişmanlık, tövbe ve telafi çabasıyla yeni bir başlangıca dönüşebilir. Önemli olan hatayı savunmak değil, kabul etmek ve tekrarlamamaya gayret etmektir.
Bugün toplum olarak da vicdani sorumluluğa ihtiyacımız var. Haksız kazanca karşı durmak, kul hakkını gözetmek, güçsüzün yanında olmak ve adaleti kişisel çıkarların üzerinde tutmak toplumsal vicdanın gereğidir. Çünkü bireysel vicdanların sustuğu yerde toplumsal adalet de yara alır.
Unutmayalım ki insanın en büyük hesaplaşması, kendi vicdanıyla yaptığı hesaplaşmadır. Başkalarının gözünde iyi görünmekten önce kendi vicdanımızın huzurunda doğru insan olabilmeliyiz. Zira vicdanı diri olan insan, geçmişinden ibret alır, bugününü sorumlulukla yaşar ve geleceğini iyilik üzerine kurar.
Vicdan, insanın kendi davranışlarını iyilik ve kötülük ölçüsünde sorgulamasıdır. Başkasına haksızlık yaptığında rahatsız olmak, bir mazlumun gözyaşına duyarsız kaldığında içten içe huzursuzluk hissetmek, yanlışını kabul ederek telafi etmeye çalışmak vicdanın sesidir. Fakat vicdan yalnızca insanın kendi hatalarını sorgulaması değildir. Başkalarının uğradığı haksızlıklar karşısında sorumluluk hissetmek de vicdanın gereğidir.
Yüce Allah, Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyurur:
"Nefse ve onu düzgün bir biçimde şekillendirip ona kötülük ve iyilik kabiliyetlerini ilham edene yemin olsun ki, nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere gömüp kirleten kimse de ziyana uğramıştır." (Şems, 7-10)
Bu ayetler, insanın kendi nefsini sorgulamasının ve onu kötülüklerden arındırmasının önemini ortaya koymaktadır.
Ehl-i Beyt'in büyük imamlarından Hz. Ali (a.s.) da insanın kendi kendisiyle hesaplaşmasını şöyle öğütlemektedir:
"Ey Allah'ın kulları! Tartılmadan kendinizi tartın. Hesaba çekilmeden kendinizi hesaba çekin." (Nehcü'l-Belâğa, Hutbe 90)
Bu öğüt, vicdanın özünü anlatmaktadır. İnsan başkalarının kusurlarını araştırmadan önce kendi yanlışlarını görebilmeli, yaptığı iyilikleri kadar verdiği zararların da hesabını yapabilmelidir.
Bu düşünceyi kendi şiirimizde de şöyle ifade ediyoruz:
"Gece gündüz insanlar arasında gezerim
Başkasından vazgeçtim yanlışımı sezerim
Hakka vuslatım için ben nefsimi ezerim
Nefsi peşinde koşan gafillere aşk olsun."
(Nazarî / Nefsi Peşinde Koşan / 6.Haziran. 2026)
Burada anlatılmak istenen, insanın başkalarını yargılamadan önce kendi nefsine dönmesi ve kendi eksiklikleriyle yüzleşmesidir. Çünkü insanın en zor muhasebesi, kendisine karşı dürüst olabilmesidir.
Vicdanın bir başka önemli yönü de hatadan dönüş kapısını açık tutmasıdır. Geçmişte yapılan yanlışlar, samimi bir pişmanlık, tövbe ve telafi çabasıyla yeni bir başlangıca dönüşebilir. Önemli olan hatayı savunmak değil, kabul etmek ve tekrarlamamaya gayret etmektir.
Bugün toplum olarak da vicdani sorumluluğa ihtiyacımız var. Haksız kazanca karşı durmak, kul hakkını gözetmek, güçsüzün yanında olmak ve adaleti kişisel çıkarların üzerinde tutmak toplumsal vicdanın gereğidir. Çünkü bireysel vicdanların sustuğu yerde toplumsal adalet de yara alır.
Unutmayalım ki insanın en büyük hesaplaşması, kendi vicdanıyla yaptığı hesaplaşmadır. Başkalarının gözünde iyi görünmekten önce kendi vicdanımızın huzurunda doğru insan olabilmeliyiz. Zira vicdanı diri olan insan, geçmişinden ibret alır, bugününü sorumlulukla yaşar ve geleceğini iyilik üzerine kurar.
Uğur Kepekçi / diğer yazıları
- Vicdan: Yaşanmışlıkların ahlaki muhasebesi / Hayatın içinden hikmete -10- / 22.11.2026
- Sabır ve metanet: Zorluklar karşısında insanın duruşu / Hayatın içinden hikmete -9- / 21.11.2026
- Kayıp ve kazanç: Her kayıp gerçekten kayıp mıdır? / Hayatın içinden hikmete -8- / 20.11.2026
- Sevinç ve şükür: Nimeti tanımak ve kıymetini bilmek / Hayatın içinden hikmete -7- / 18.11.2026
- Acı ve olgunluk: İnsan acılarından nasıl öğrenir? / Hayatın içinden hikmete -6- / 17.11.2026
- Hikmet: Görünenin ardındaki anlamı keşfetmek / Hayatın içinden hikmete- 5- / 16.11.2026
- İrfan: Bilginin gönülde olgunlaşması / Hayatın içinden hikmete- 4- / 15.11.2026
- Aklın sorgulayan gücü: Düşünmek ve anlamlandırmak / Hayatın içinden hikmete -3- / 14.11.2026
- Tecrübenin dile geldiği yer: İnsan ve hayat / Hayatın içinden hikmete -2- / 13.11.2026
- Yaşanmışlığın ilmeklerinden hikmete / Hayatın içinden hikmete- 1- / 12.11.2026
- Sabır ve metanet: Zorluklar karşısında insanın duruşu / Hayatın içinden hikmete -9- / 21.11.2026
- Kayıp ve kazanç: Her kayıp gerçekten kayıp mıdır? / Hayatın içinden hikmete -8- / 20.11.2026
- Sevinç ve şükür: Nimeti tanımak ve kıymetini bilmek / Hayatın içinden hikmete -7- / 18.11.2026
- Acı ve olgunluk: İnsan acılarından nasıl öğrenir? / Hayatın içinden hikmete -6- / 17.11.2026
- Hikmet: Görünenin ardındaki anlamı keşfetmek / Hayatın içinden hikmete- 5- / 16.11.2026
- İrfan: Bilginin gönülde olgunlaşması / Hayatın içinden hikmete- 4- / 15.11.2026
- Aklın sorgulayan gücü: Düşünmek ve anlamlandırmak / Hayatın içinden hikmete -3- / 14.11.2026
- Tecrübenin dile geldiği yer: İnsan ve hayat / Hayatın içinden hikmete -2- / 13.11.2026
- Yaşanmışlığın ilmeklerinden hikmete / Hayatın içinden hikmete- 1- / 12.11.2026
























































