Dört milyar kimden eksilecek? Bir ortalamanın ahlaki anatomisi

Temmuz 2026'da Sustainable Development dergisinde bir makale yayımlandı: "Achieve Sustainability by Easing Population to 4 Billion by 2200." Aralarında ekolojik ayak izi kavramının mimarlarından William Rees ve çevre etiği uzmanı Philip Cafaro'nun da bulunduğu on ülkeden on bir yazar kısaca şunu söylüyor: 1970-2020 arasında biyoçeşitlilik, tüketim ve kirlilik göstergeleri insan nüfusu ve kişi başı etkiyle son derece güçlü korelasyonlar gösteriyor; sürdürülebilirliğe giden yol, nüfusun 2200 yılına kadar dört milyar veya altına kademeli olarak indirilmesinden geçiyor. 

Geçen hafta Daily Mail bunu manşete taşıdı, William Hunter imzasıyla: dünyayı kurtarmak için nüfusu yarıya indirmemiz gerekiyor. Haber, öneriyi Avengers: Infinity War'daki Thanos'un planına benzetti. Sosyal medyada milyonlarca görüntülenme aldı. Tabiki makale insanları öldürmekten bahsetmiyordu. Zorlayıcı nüfus kontrolünü açıkça reddediyor, gönüllü aile planlamasını, kız çocuklarının eğitimini ve kadın sağlığı gibi konuları öneriyordu.

Fakat benim dikkat çekmek istediğim konu tamda burada tamda makalenin en masum görünen kısmında: hesabın kendisinde.

Öncelikle görebildiğim hiçbir merkezi projeksiyonda dört milyar yok. BM 2024 projeksiyonu bu yüzyılın son çeyreğinde on milyar civarında zirve öngörüyor; IHME'nin Lancet'teki çalışması 8,8 milyarla bitiriyor. Dört milyar rakamı, kadın eğitimi ve doğum kontrolünde tarihte görülmemiş bir ilerlemenin her ülkede aynı anda gerçekleşmesi varsayımının bir yüzyıl daha ileri uzatılmasıyla elde ediliyor.

Yani dört milyara kendiliğinden inmiyoruz. Dört milyar bir kader değil, bir hedef. Ve her hedefin bir muhatabı vardır. Muhatap kim?

Burada sayılara bakmak gerekiyor. Lucas Chancel'in Nature Sustainability'de yayımlanan 2022 tarihli hesabına göre 2019'da dünyanın en tepedeki %10'u — 771 milyon kişi — kişi başı ortalama 31 ton CO2 salıyordu ve küresel emisyonun yaklaşık %48'inden sorumluydu. Alttaki %50, yani 3,8 milyar insan, kişi başı 1,6 ton salıyordu ve toplamın ancak %12'sini oluşturuyordu. Dünyanın en alttaki yüzde ellisi, yani 3,8 milyar insan, 2030 iklim hedeflerini zaten tutturuyor. Doğurganlığının düşürülmesi konuşulanlar, hedefe çoktan uymuş olanlar. Basit bir çarpma yapalım. Sahra altı Afrika'da dünyaya gelmeyecek bir insan yılda 1,6 ton eksiltir. Kuzey Amerika'da dünyaya gelmeyecek bir insan 20 ton. Bir Amerikalı, on iki buçuk Afrikalı eder.

Ortalama, sorumluluğun gömüldüğü yerdir.

Analiz birimi olarak "küresel kişi başı etkiyi seçtiğiniz anda, Nijerli çobanın ineğiyle Teksaslı milyarderin özel jetini aynı kaba koyarsınız. Faili "insanlık" diye adlandırmak, aynı cümleyle hem maktulü itham etmek hem katili aklamaktır. Bu itiraz yeni değil: Agarwal ve Narain 1991'de "hayatta kalma emisyonları" ile "lüks emisyonlar" ayrımını tam da bu yüzden yaptı. Amartya Sen, Bengal kıtlığını incelerken toplam gıda arzının yeterli olduğunu ama insanların hak sahipliği çöktüğü için öldüğünü gösterdi. Toplamı okuyan, olan biteni göremez.

Makalenin bir diğer açığı da çözüm yaklaşımında. Keegan ve arkadaşları tüketimi görmezden gelmiyor. IPAT denkleminin iki tarafını da gösteriyorlar. Ama yalnızca bir tarafı politikaya çeviriyorlar: Nüfus tarafı için somut, ölçülebilir, fonlanabilir araçlar var: aile planlaması hizmetleri, kız çocuklarının okullaştırılması, sağlık erişimi, evlilik yaşı. Tüketim tarafı için tek bir uygulanabilir araç yok. Ne bir servet vergisi ne yatırım kaynaklı emisyonların vergilendirilmesi ne kişi başı tüketim tavanı ne mülkiyet reformu ne iklim finansmanı taahhüdü. Retorik simetrik, reçete asimetrik.

Bence burada konuşulması gereken başka bir konu daha var. Bir insan hayatını bir denklemin terimi haline getirebilmek için, önce onu insan olarak görmeyi bırakmak gerekir. Bu, bir anda olmaz; alıştırılarak olur. Yıllardır ekranlarımızda kayan bir şerit var: bugün şurada şu kadar ölü, dün burada bu kadar. Sayı büyüdükçe rakam manasızlaşır, rakam manasızlaştıkça biz alışırız, alıştıkça da bir sonraki hesabı daha rahat yaparız. Savaşların bu kadar kolay çıkarılabilmesiyle, bir nüfusun bu kadar kolay "azaltılabilir bir değişken" olarak yazılabilmesi aynı alışkanlığın iki yüzüdür. İkisinde de insan önce sayıya indirgenir; sonra sayı, katlanılabilir bir maliyete.

Oysa bir çocuğun doğup doğmaması, bir emisyon tablosunun optimizasyon problemi değildir. Bir insanın değeri, ne kadar karbon saldığından çıkarılamaz. İnsan araç değil, amaçtır. Bir düşünce insanı araç saymaya başladığı anda, niyeti ne kadar iyi olursa olsun, çoktan yolunu kaybetmiştir.

Şimdi durup şu soruyu sormalıyız: Henüz doğmamış bir çocuğun hayatını, kendi konforumuzu bozmadan sürdürmek için bir hesap kalemine dönüştürme hakkını kendimizde nasıl buluyoruz? Hangi ahlaki konum, dünyanın en yoksul annesine "senin çocuğun gezegen için fazla" deme cesaretini verebilir?

Bu tartışmanın ihtiyacı olan şey daha iyi bir model ya da daha isabetli bir projeksiyon değil. İhtiyacı olan şey, hesabın önüne geçen, hesabı durduran, "bu rakamın arkasında bir hayat var" diyebilen bir vicdan. Ve bu vicdan, dünyanın bize dayattığı alışkanlığın içinde kendiliğinden oluşmuyor; üretilmesi, öğretilmesi, ısrarla hatırlatılması gerekiyor.

Dünyanın en zengin yüzde onu emisyonun neredeyse yarısını üretirken, doğurganlığı konuşulan neden hep yoksullar, tüketimi hiç konuşulmayan neden hep zenginler?

Sanayi Devrimi'nden bu yana salınan emisyonun yarısı sizin hanenize yazılıyken, iki yüzyıllık faturayı henüz doğmamış bir Afrikalıya kesme yetkisini nereden alıyorsunuz?

En tepedeki yüzde birin emisyonlarının yüzde yetmişi yatırımlarından geliyorsa, sürdürülebilirlik tartışmalarında portföyünüz neden hiç gündeme gelmiyor?

Ve en yalın soru: Dünya kimin tapulu malı ki, iki yüzyıl sonrasının nüfusunu siz planlıyorsunuz?

Bu sorular cevaplanmadıkça dört milyar bir sürdürülebilirlik hedefi değil, bir muhasebe hilesidir. Ve o hilenin bedelini, maalesef bir Excel tablosunda rakamlara dönüşmüş insanlar ödeyecek.