Mesneviden

İzâfî güzellikleri kayboldu, abesleri ortaya çıktı. Gün geçtikçe tükenen kuyumcu, nihâyet câriyenin gözünden düştü ve bir müddet sonra da ölerek toprak altına girdi. Böylece bîçâre câriye de, düştüğü dünyevî iptilâlardan arındı, tertemiz oldu.

 Mesnevî'de anlatılan bu hikâye, haddi zâtında iki ayrı cins arasında geçen bir aşk değildir.

Hazret-i Mevlânâ -kuddise sirruh-'un, hikâyeye başlamadan evvel beyân buyurduğu gibi bu hâl, aslında bizim hâlimizin hikâyesidir. Yâni bu hikâye, rûhun Allâh'dan bu ten kafesine üflendikten sonra insan için başlayan imtihanlarla dolu binbir hikmetli mâcerâyı ihtivâ eder. Diğer bir ifâdeyle içimizdeki Mûsâ ile Firavun'un hikâyesidir. Rûhun rûhânî bir âlemden ayrılıp bu âleme gönderilmesi ve beden elbisesine büründürülerek bir nefis ıslâhı ile tekrar vahdet âlemine döndürülmesi, bu hikâyenin vak'aları dolayısıyla ârifâne bir şekilde ortaya konulmaktadır. Dolayısıyla hikâyede geçen pâhişâh, Allâh tarafından insana nefhedilmiş olan rûh-i sultânîyi temsîl eyler. Câriye, nefsin sembolü; kuyumcu da, nefsin bir ömür peşinde sürüklendiği hevâ-hevesler, dünyevî rağbetler, eskiyen, zevâl bulan geçici câzibelerdir. Hekim ise, Rabbanî tabîb, yâni mürşid-i kâmildir. Buna göre insanın hikâyesi şöyledir: Vuslat sarayından ayrılan pâdişâh, yâni rûh-i sultânî, çıktığı mârifet avında önüne çıkan câriyeyi, yâni nefsi görünce kendi mevkî ve şerefini unutarak onun câzibesine kapılır. O anda yaratılış gâyesi olan kulluk ve mârifeti unutur. Âdetâ kendisi avlanır ve nefsinin esiri olur. Onun isteklerini yerine getirip nefsini memnûn etmek için elinden gelen her şeyi yapmaya başlar.