Ormanda üretimi artırma olanakları -4-

Yararlanma Zamanı ve Biçiminin Saptanması: Orman ekosistemi, kendisini oluşturan elemanların zaman içerisinde büyüyüp gelişmesi, çoğalması ve ölmesi sonucunda, önemli bir biçimde değişerek, dengeli bir yapıya ulaşmakta ve daha sonra bir yıkım aşamasının ardından, bu süreç sonsuza kadar kendiliğinden tekrarlanmaktadır. Ancak insanoğlu orman ekosistemini yok etmişse, bu süreç son bulur. Orman ekosistemindeki elemanların aralarındaki ilişki ve etkileşimleri sonucu ortaya çıkan orman hizmetlerinden ve odun, yaprak, çiçek, tohum gibi elemanlardan da yararlanılmaktadır.  Ancak söz konusu elemanlardan aşırı yararlanma, orman ekosisteminin yapısını bozabilmekte ve hatta ekosistemi yok edebilmektedir. Ayrıca ekosistemden çıkarılacak elemanların, belirli bir olgunluğa ulaştıktan sonra, daha yarayışlı ve değerli olmaları nedeniyle, üretimi miktar ve değer olarak son derece etkileyen, yararlanmanın zamanı ve biçimi çok önemli olmaktadır. 

Ağaç ve meşcerelerde büyüme ve artım, zamana bağlı gelişim gösteren boy, kalınlık, hacım, ağırlık, para ve değer gibi ölçüler yardımıyla açıklanmaktadır. Gelişme; gençlik, büyüme, olgunluk ve yaşlılık olarak dört yaşam çağını kapsamaktadır. Yaşlılık çağı, ağaç ve meşcerelerin gelişme hızının en yavaşladığı, en olgun hale geldiği ve yararlanmanın en uygun olduğu çağdır. Olgunluk çağının gelip gelmediği, orman işletmesinin belirlediği amaçlara uygun olan bazı ölçülere göre belirlenmektedir. Bunlar; teknik olgunluk, en yüksek hacım verimi, orman arazisinin en yüksek net geliri, yıllık gelir, kar ve kar oranı gibi ölçülerdir.

Ormandan yararlanma, belirli bir alanındaki tüm elemanları aynı zamanda traşlama kesim yaparak, çıkarmak veya seçme kesim yaparak, bazı elemanları çıkarmak biçiminde olmaktadır. Traşlama kesimin üretimi durdurmaması ve ormanı yok etmemesi için, kesimden hemen sonra ağaçlandırmanın yapılması ve bu sahanın korunması zorunludur. Kesimlerin belirli bir alanda yoğunlaştırılması, kesim, taşıma ve yönetim giderlerini azaltmasına karşın, ağaçlandırma ve koruma giderlerini arttırmaktadır. Ağaçlandırma ve koruma ekonomik nedenlerle yapılamıyorsa, kesim alanı küçültülerek, uzun dönemde siperli kesimlerle doğal gençleştirmenin güvence altına alınması gerekir. 

Seçme kesimlerle ormandan bazı ağaçlar çıkarıldığı durumda, orman sürekliliğini korumakta ve zamanla bu eksilmeyi kendiliğinden giderebilmektedir. Seçme kesimler, ağaçlama ve koruma giderlerinden tasarruf da sağlamaktadır. Buna karşın, kesimler geniş alanda yapıldığı için, kesim, taşıma ve yönetim giderleri de yüksek olmaktadır.

Ormandan başka bir yararlanma biçimi de aralama kesimleridir. Bu kesimler, meşcere olgunluk çağına gelmeden, meşcere sıklığını düzenlemek amacı ile periyodik olarak yapılan bakım kesimleridir. Bakım kesimleri ile, kalan meşcerede nitelik arttırılmış ve kuruyan ağaçlar da erkenden değerlendirilmiş olmaktadır.

Ormanın yan ürünlerinden ve orman hizmetlerinden yararlanma zamanı ve biçiminin kendine has koşulları vardır. Örneğin; meşe kabuğu 30 yaşına kadar olan ve ıhlamur soymuğu ise, 20-60 yaş arasındaki ağaçlardan elde edilmektedir. Reçine üretimi de kesim çağına yaklaşan çam ağaçlarında yapılmaktadır. Orman hizmetlerinden yararlanma da meşcere belirli bir çağa ulaştıktan sonra söz konusu olabilmektedir. Orman altından yemlik ot toplama ise, ancak seyrek meşcerelerde yapılabilir. Yemlik yaprak toplanması, sonbaharda daha az zararlı olmaktadır.

Memleketimizde ormanlarımızdan yararlanma zamanı ve biçimi, amenajman planlarında açıklanmıştır. Bu planlarda, ağaç türlerine ve amaçlara uygun olarak, bilimsel araştırmalarla saptanan idare süreleri belirlenmiştir. Ancak doğal olarak yetişmiş ormanlarımızın çoğunda, yararlanma gelişi güzel yapıldığı için, yaş veya çap düzeni kurulamamış, kapalılıkları bozulmuş ve yıllık artımları düşmüştür. Bu ormanlarda çeşitli silvikültürel tedbirler uygulanarak, meşcere kuruluşları ıslah edilmeli ve üretim düzeyleri yükseltilmelidir. Silvikültürel tedbirler olarak; ağaçlandırma yapmak, işe yaramayan ağaçları ve çalıları ormandan çıkarmak, baltalıkları koruya dönüştürmek, çok katlı ışık ağacı meşcerelerini tek katlı hale getirmek, doğal gençlik üzerindeki yaşlı ağaçları çıkarmak, çok yaşlı meşcereleri gençleştirmek, bakım kesimlerini uygulamak, seçme ormanlarda yaşlı ağaçları meşcereden çıkarmak gibi faaliyetler anlaşılmalıdır.