Zamanı anlamak-1: Göğün saati

Milâttan önce 263 yılında Roma ordusu Sicilya'daki Catania şehrini ele geçirdi. Komutan Manius Valerius Messalla ganimetlerin arasından sıra dışı bir parça seçti: şehrin güneş saatini. Saat Roma'ya taşındı, forumun yanına dikildi. Ama yanlış gösteriyordu. Catania Roma'dan yaklaşık dört buçuk derece güneydeydi; güneş orada gökte başka bir yay çiziyordu. Yaşlı Plinius'a göre Romalılar bu saate 99 yıl baktı. Ancak MÖ 164'te  Marcius Philippus, Roma'nın enlemine göre ayarlanmış yeni bir saat diktirdi.

Bu küçük hikâye, dizinin sonunda varacağımız fikrin ilk tohumunu taşıyor: Zamanı ölçen alet, nerede durduğuna bağlıdır. "Göreliliği Anlamak" dizisinde zamanın göreli olduğunu anlatmıştım. Bu fikri kavramak için önce insanlığın zamanı nasıl ölçmeyi öğrendiğini bilmek gerekiyor. Bu altı yazılık dizi o yolculuğu anlatacak: gölge çubuğundan atom saatine.

İlk takvim: Ay

İnsanlığın elindeki en kolay saat Ay'dı. Güneş her gün aynı görünür; Ay ise her gece değişir. İnce bir hilal belirir, büyür, dolunay olur, küçülür ve kaybolur. Sonra yeni hilal doğar. Bu döngüyü görmek için alet de, hesap da gerekmez; gökyüzüne bakmak yeter.

Hilalden hilale sayılan günler bazen 29, bazen 30 çıkıyordu; çünkü döngünün gerçek uzunluğu yaklaşık 29,5 gündür. Babilliler bu yüzden 29 günlük "eksik" ve 30 günlük "tam" aylar kullandı; ayın kaç gün süreceğine, yeni hilalin görülüp görülmemesi karar veriyordu. "Otuz günlük ay" fikri işte bu 29,5 günün yuvarlanmasıdır. Zaten, Türkçede gökteki cisme de takvimdeki birime de "ay" deriz. İngilizcedeki moon ve month da aynı kökten gelir.

On iki ay ayı yaklaşık 354 gün eder. Hicri takvim bugün de böyle işler. Kur'an Tevbe suresinin 36. ayetinde ay sayısının Allah katında on iki olduğunu bildirir.  Bu yüzden Ramazan her yıl on bir gün erken gelir ve otuz üç yılda bütün mevsimleri dolaşır.

Ay ile mevsim anlaşamıyor

Bir çoban ya da tüccar için bu kayma sorun değildi. Çiftçi için felaketti. Tohum, ayın evresine göre değil, mevsime göre atılır. Üç yıl saf ay takvimiyle ekim yapan bir köylü, bir ay erken tarlaya tohum atıyor olurdu.

Mezopotamya'nın çözümü, ay takvimine ara sıra on üçüncü bir ay eklemekti. Başlangıçta buna kral karar veriyordu. Hammurabi'nin valisi Sîn-idinnam'a yazdığı, takvime ikinci bir Ulûlu ayı eklenmesini emreden mektubu günümüze ulaştı. Babil astronomları zamanla bir düzen yakaladı: 19 güneş yılı, neredeyse tam olarak 235 ay ayına eşittir. MÖ 500 civarından itibaren her 19 yılda yedi kez ek ay koyarak ayı ve mevsimi birlikte yürüttüler.

Ama bu çözüm için önce bir şeyi bilmek gerekiyordu: Bir güneş yılı kaç gündür? Akla ilk gelen cevap kolay olanıydı: On iki ay, otuzar gün, 360 gün. Babil'in idari belgelerinde ve astronomi metinlerinde bu ideal 360 günlük yıl uzun süre kullanıldı.

360 günlük takvimin hatası hemen kendini gösterir. Her yıl mevsimlerden beş gün geri kalır; altı yılda bir ay, otuz yılda bir mevsim. Bir kuşak içinde hasat bayramı kışa denk gelir. İnsanlar göğün gerçek yılını saymak zorundaydı. Bunun üç yolu vardı.

Birincisi gölgeydi. Yere dikilen bir çubuğun öğlen gölgesi, kışın ortasında en uzun, yazın ortasında en kısa haline gelir. En uzun gölgeden bir sonraki en uzun gölgeye kadar günleri sayan, 365'i bulur.

İkincisi ufuktu. Güneş her sabah ufkun biraz farklı bir noktasından doğar; kışın en güneyden, yazın en kuzeyden. İrlanda'daki Newgrange anıt mezarı yaklaşık MÖ 3200'de öyle inşa edildi ki, yılın en kısa gününde, ve yalnızca o günlerde, doğan güneşin ışığı dar bir açıklıktan girip içerideki odanın zeminine kadar uzanır. Taştan bir takvim.

Üçüncüsü yıldızlardı. Mısır'da göğün en parlak yıldızı Sirius, yaklaşık yetmiş gün görünmedikten sonra bir sabah şafaktan hemen önce doğu ufkunda yeniden belirir. Bu doğuş Nil taşkınının habercisiydi. İki doğuş arasındaki günleri sayan rahipler de aynı sayıya ulaştı: 365. Böylece Mısır, 30 günlük on iki ayın sonuna beş gün ekleyen bir takvim kurdu. 

Çeyrek günün peşinde

365 de tam değildi. Gerçek yıl yaklaşık 365 gün 6 saattir. Aradaki çeyrek gün tek bir yılda fark edilmez; gölgeyi veya Sirius'u izleyen biri bir günlük sapmayı ancak dört yılda görür. Ama kayıt tutan bir toplum için fark birikir. Mısır takvimi her dört yılda bir gün kaydı; Sirius'un doğuşu takvimde ileri gitti ve takvimin başına geri dönmesi 1.460 yıl sürdü.

MÖ 238'de Kral III. Ptolemaios, Kanopos fermanıyla her dört yılda bir altıncı ek gün koymayı emretti. Geleneğe bağlı rahipler direndi ve karar uygulanmadı. Fikri hayata geçiren Jül Sezar oldu. MÖ 46'da İskenderiyeli astronom Sosigenes'in hesaplarıyla Roma takvimini 365 gün ve dört yılda bir artık gün üzerine kurdu. Eski takvimin biriken kaymasını silmek için o yıl 445 gün sürdü; Romalılar ona "karışıklık yılı" dedi.

Yunan astronom Hipparkhos ise yılın 365 gün 6 saatten birkaç dakika kısa olduğunu daha önce hesaplamıştı. O birkaç dakikanın faturası on altı asır sonra ödenecekti.

Göğün sınırı

Bin yıllar boyunca insanlık zamanı göğe bakarak ölçtü. Bu saatin sınırları vardı: Bulut ve gece onu kör ediyordu ve Catania'nın güneş saatinin gösterdiği gibi her şehrin öğleni kendine aitti. İstanbul'da gölge en kısa haline geldiğinde, Edirne'de öğlene daha yaklaşık on dakika vardı.

İnsanlık bu sınırları aşmak için göğe bağlı olmayan bir saat aradı. Damlayan su ilk adımdı. Asıl devrim, düzenli dönen bir çarkın sesiyle gelecekti. Yarın görüşelim.