Bütçe penceresinden 2010 yılına bakış / Mehmet Hüseyni

Bütçe, devlet kurum ve kuruluşlarının bir yıllık döneme ilişkin gider ve gelir tahminlerini içeren; gelirlerin toplanmasına ve giderlerin yapılmasına izin veren bir yasadır. Merkezi Yönetim Bütçelerinin içerdiği gider tahminleri aynı zamanda bir üst sınır niteliğinde olup, yürütme organı, yasama organı tarafından kendisine tahsis edilen bu üst sınırın üzerinde harcama yapma yetkisine sahip değildir. Gelir tahminleri ise alt ve üst sınır niteliği taşımazlar. Merkezi yönetimler bakımından bütçede belirtilen gelir ve gider konuları sınırlayıcı nitelik taşırlar, ancak belirtilen kaynaklardan gelir toplanabilir ve bu gelirler bütçede belirtilen yerlere ve konulara harcanabilirler.Anlaşılacağı üzere, bütçelerde yer alan hususlar yürütme organınca ilgili yılda uygulanacak ekonomik, mali ve sosyal politikalar hakkında en temel fikir veren kaynak niteliğindedir. Başka bir ifadeyle, bütçe yürütme organının ayinesi mesabesindedir.Aşağıda, önceki yılların gerçekleşme rakamları ışığında, resmi verilerden hareketle 2010 yılı bütçe hedefleri değerlendirilecek ve bu hedeflere ulaşılmasının mümkün olup olmadığı irdelenecektir.

Büyüme DPT rakamlarına göre Türkiye'nin GSYİH'sı 2008 yılında 950.098 milyon YTL iken 2009 yılında 946.678 milyon YTL'ye gerilemesi ve ekonominin % 6 oranında küçülmesi beklenmektedir. 2010 yılı bütçesinde GSYİH program hedefi 1.028.802 YTL olup, % 3,5 oranında büyüme hedeflenmektedir. 2010 yılı itibariyle bu büyüme oranına ulaşılması imkansız görünmekle beraber, ulaşılsa bile reel bir büyüme sözkonusu olmayacak, 2009 yılında gerçekleşen daralma öncesi üretim rakamlarına bile dönülemeyecektir.

Bütçe açığı Bütçe Kanunu'na göre 2010 yılı bütçe giderleri 286 milyar 981 milyon lira, gelirleri ise 236 milyar 794 milyon lira, bütçe açığı da 50 milyar 187 milyon lira olarak hedeflenmektedir.2009 Yılı Bütçesinde bütçe giderleri 259 milyar 156 milyon lira, bütçe gelirleri 248 milyar 758 milyon lira ve bütçe açığı da 10 milyar 398 milyon lira olarak hedeflenmiştir. Maliye Bakanlığı tarafından açıklanan Ocak-Kasım 2009 dönemine ilişkin "Bütçe Gerçekleşmeleri Raporu" na göre 2009 yılı Ocak-Kasım döneminde bütçe giderleri 239 milyar 542 milyon lira, bütçe gelirleri 193 milyar 186 milyon lira ve bütçe açığı ise 46 milyar 356 milyon lira olarak gerçekleşmiştir. Böylece 2009 yılının tamamı için, 10 milyar 398 milyon lira olarak hedeflenen bütçe açığı daha yılın 11 aylık döneminde 46 milyar 356 milyon liraya ulaşmıştır. Gerçekleşme rakamı, hedeflenenden 36 milyar 144 milyon lira daha fazladır. Sapmanın oransal değeri ise % 347,6'dır. 2010 yılı bütçe açığı hedefinde iyimser bir tahminle %100'lük bir sapma olması halinde 2010 yılı bütçe açığı an az 100 milyar lira olarak gerçekleşecektir.

Bütçe gelir ve giderleri2010 yılı için hedeflenen gelir tutarı 236 milyar 794 milyon liradır. Bu gelirlerin 193,3 milyar liralık kısmının vergilerden elde edilmesi beklenmektedir. Ocak-Kasım 2009 döneminde, 2009 yılının tamamı için hedeflenen merkezi yönetim bütçe gelir hedefi olan 248 milyar 758 milyon liranın ancak  % 77,7'sine (193 milyar 186 milyon lira) ulaşılabilmiştir. Bütçe gelirleri içinde en önemli kalem olan vergi gelirleri tahsilatı 2009 yılının ilk 11 ayında (üstelik önceki yıla göre % 1,2 oranında azalarak) 154 milyar 247 milyon lira olarak gerçekleşmiştir. Böylece bütçe hedefinin ancak % 76,3 üne ulaşılabilmiştir. Aralık ayında, ilk 11 aylık gelir tahsilatının % 50'si kadar tahsilat yapılamadığı takdirde, ki bu imkansızdır, 2009 yılı bütçe gelir hedefleri tutturulamayacaktır. Bu durum 2010 yılı gelir hedeflerinin de gerçekçilikten uzak olduğunu göstermektedir.Yukarıda, resmi rakamların değerlendirilmesi sonucunda açıkça ortaya konulduğu gibi, 2010 yılı bütçesi ülkenin içinde bulunduğu ekonomik, mali ve sosyal sıkıntılara çare olmaktan uzak, sadece günü kurtarmaya yönelik olarak hazırlanmış ve gerçekleşmesi güç hedefler içeren bir bütçedir. Bu bütçeyle 2010 yılında toplumsal refah açısından iyileşme beklemek, ümitvar olmak ham hayalden başka birşey değildir.