Enerji ağlarının merkezi: Türkiye-Doğu Cephesi; iki koridor, bir cephe

Dün ülkemizin etrafında oluşan 4 cepheyi ifade etmiştik. Bugün doğu cephesini incelemeye başlayalım. Doğu cephesinin sırrı, üst üste binmiş iki koridordan oluşması: biri malın aktığı lojistik koridoru (Zengezur/Orta Koridor), diğeri gazın aktığı enerji koridoru (Güney Gaz Koridoru). İkisi de aynı dar coğrafyadan — Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye hattından — geçiyor, ikisi de aynı jeopolitik gerilime tabi, ama mantıkları farklı. 

Zengezur, Perslerin, Azerilerin, Ermenilerin, Türklerin ve Rusların yüzyıllarca çekiştiği bir dağ bölgesi. İran 1813'te burayı Çarlık Rusya'sına bıraktı; 1917 Devrimi sonrası yeni Ermenistan ve Azerbaycan cumhuriyetleri arasında yeniden ihtilaf konusu oldu. Modern hikâye 2020'de başladı: İkinci Karabağ Savaşı'nı bitiren, Rusya'nın arabuluculuk ettiği ateşkesin 9. maddesi, bölgedeki tüm ulaşım hatlarının "engelsiz" açılmasını öngörüyordu. Azerbaycan bunu Ermeni denetimi olmayan bir "koridor", Ermenistan ise kendi egemenliği altında sıradan bir geçiş olarak yorumladı.

Kilidi beklenmedik bir el kırdı: Amerika. 8 Ağustos 2025'te Beyaz Saray'da, Aliyev, Paşinyan ve Trump'ın katılımıyla barış anlaşması parafe edildi ve koridora yeni bir isim verildi: "Trump Route for International Peace and Prosperity" (TRIPP). Formül dâhiyaneydi: Ermenistan kâğıt üzerinde egemenliğini korurdu, ama koridoru geliştirme-işletme hakkı 99 yıllığına bir Amerikan konsorsiyumuna geçti. 13 Ocak 2026'da açıklanan çerçeveye göre kurulacak "TRIPP Development Company"nin ilk 49 yıl yüzde 74'ü ABD'de, yüzde 26'sı Ermenistan'da olacaktı.  Azerbaycan tarafındaki Horadiz-Ağbend demiryolunun (~110 km) yaklaşık 76 km'si tamamlanmış durumda; Ermeni tarafındaki 42 km'lik bölümün inşasına 2026 sonunda başlanması bekleniyor.

Zengezur 'un asıl anlamı, tek başına bir demiryolu değil; Orta Koridor'un (Trans-Hazar Uluslararası Taşıma Rotası, TITR) uzun süredir eksik kalan halkasını kapatması. Bu koridor, batı Çin'i Orta Asya, Hazar, Güney Kafkasya, Karadeniz ve Türkiye üzerinden Doğu Avrupa'ya bağlayan yaklaşık 4.000 km'lik çok modlu bir ağ.

Kâğıt üzerinde cazip: kuzey rotadan (Rusya) en az 2.000 km kısa, Çin-Avrupa yolculuğunu 19 günden 12 güne indirebiliyor. Ve büyüme hızlı — 2024'te Hazar üzerinden taşınan yük bir yılda yüzde 63 artarak 4,1 milyon tona çıktı; savaş öncesi bu rakam 500 bin tondu. 2025'in ilk dokuz ayında 2 milyon tonu aşmış, yıl sonunda ~5 milyon tona ulaşması bekleniyordu. Bu etkileyici büyümeye rağmen Orta Koridor, Avrupa-Asya yük trafiğinin hâlâ yüzde 0,1'ini taşıyor. Karşılaştırma acımasız: deniz yolu yükün yüzde 91,4'ünü, kuzey (Rusya) rotası yüzde 8,5'ini taşırken, Orta Koridor binde bir de kalıyor. Yani "Rusya'ya alternatif" söylemi güçlü, ama ölçek henüz bir yuvarlama hatası düzeyinde. Hedef, 2022-2027 yol haritasıyla yıllık kapasiteyi 10 milyon tona çıkarmak.

Koridorun kâğıt üstündeki vaadi ile sahadaki gerçeği arasındaki uçurumun iki adı var. Birincisi Hazar Denizi — koridorun "en önemli yapısal darboğazı". İkincisi Gürcistan- Anaklia derin deniz limanı projesindeki felç, Gürcü Rüyası hükümetinin otoriter ve Moskova-Pekin'e yaklaşan çizgisi, koridorun geleceğine gölge düşürüyor.

Kim karşı çıkıyor — ve neden?

İran, en yüksek sesle. Tahran için koridor bir "stratejik kuşatma": Ermenistan'la paylaştığı 45-50 km'lik sınırı — Avrupa ve Gürcistan'a açılan ticaret penceresini — kesme tehdidi taşıyor, komşu sayısını 15'ten 14'e düşürüyor. Dışişleri Bakanı Araghçi, sınırların yeniden çizilmesini "kırmızı çizgi" ilan etti. Ama tepki ikili: hükümet TRIPP'in ulusal güvenliğe tehdit oluşturmadığını kabul eden temkinli bir çizgi tutarken, Devrim Muhafızları ve muhafazakârlar projeyi ihanet olarak damgaladı. Dini Lider danışmanı Velayeti, Trump'ın Kafkasya'yı "99 yıllığına kiralanacak emlak" sandığını söyleyip koridorun "Trump'ın paralı askerlerinin mezarı" olacağını ilan etti.

Rusya, sessizce dışlanarak. 2020 ateşkesinde koridor denetimi başlangıçta Rus FSB'sine verilmişti; TRIPP ile bu rol tümüyle Amerika'ya geçti. Moskova'nın karşı hamlesi, kendi Kuzey-Güney koridorunu (INSTC) hızlandırmak oldu. Kısacası "Rusya Kafkasya'daki tutamağını kaybediyor."

Ermenistan, kendi içinde bölünerek. Paşinyan anlaşmayı savunup buna alternatif olarak "Barışın Kavşağı" (Crossroads of Peace) vizyonunu öne sürüyor; iç muhalefet ise egemen toprak üzerinde 99 yıllık Amerikan denetimini Karabağ'dan sonra ikinci bir teslimiyet olarak görüyor. 

"NATO'nun Turan Koridoru." İran'ın resmî dilinde koridor artık altyapı değil, "NATO'nun Turan Koridoru": hem Batı askeri varlığının İran sınırına yerleşmesi, hem de pan-Türkist bir hattın İran'ın kendi Azeri nüfusunda ayrılıkçılığı körüklemesi korkusu.

Pan-Türkizm ve "Turan." İlginç olan, bu anlatının hem düşmanlar hem sahipleri tarafından beslenmesi. Ankara için koridor "İstanbul'dan Orta Asya'ya Türk birliğinin" fiziksel tezahürü — gizli değil, açıkça dile getirilen bir vizyon. Aynı vizyon Tahran'ın ağzında bir tehdit senaryosuna dönüşüyor.

İsrail eli. Bölge basınında en çok dolaşan tezlerden biri. İsrail-Azerbaycan arasındaki derin askeri-ekonomik ortaklık nedeniyle, İsrailli analistler bile koridorun "İsrail için sadece bir Türk koridoru olmadığını", Bakü'yü güçlendirerek İran'a kuzeyden baskı hattı kurabileceğini yazıyor.

Yani kısaca; aynı 42 km'lik yol, Ankara'da "birlik", Bakü'de "zafer", Tahran'da "kuşatma", Erivan'da "teslimiyet" olarak okunuyor.

İkinci koridor: enerji — Güney Gaz Koridoru ve Azerbaycan paradoksu

Doğu cephesinin çoğu analizde atlanan yarısı bu. Aynı coğrafyadan, malın değil gazın aktığı ayrı bir sistem geçiyor: Güney Gaz Koridoru (SGC) — Azerbaycan'ın Şah Deniz sahasını Avrupa'ya bağlayan, yaklaşık 3.500 km'lik ve 33 milyar dolarlık üç boru hattı zinciri: Güney Kafkasya Boru Hattı (Gürcistan), TANAP (Türkiye) ve TAP (İtalya'ya).

Temmuz 2022'de Avrupa Komisyonu ile imzalanan mutabakatla Azerbaycan, 2027'ye kadar Avrupa'ya gaz ihracatını ikiye katlayıp yıllık 20 milyar metreküpe çıkarmayı taahhüt etti. AB açısından bu hayati: Brüksel, kalan Rus gazını Kasım 2027'ye kadar tümüyle sonlandırmayı planlıyor. Ama gerçek, pek öyle gözükmüyor. Azerbaycan gaz üretimi projeksiyonların çok altında kaldı; SGC boru hatları toplam kapasitesinin ancak yaklaşık yarısıyla çalışıyor. Bu da Türkiye'ye başka kapılar açabilir.

Ve burada, Batı/Kuzey cephesindeki "moleküller Rus, fatura Türk" hikâyesinin Doğu cephesindeki ikizi çıkıyor karşımıza. Azerbaycan'ın kendisi de gaz ithal ediyor: burada çok spekülatif rakamlar var ama kısaca anlatılan Rus gazı Azerbaycan ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya gitmekte. "Azerbaycan etiketiyle Rus gazının Avrupa'ya yeniden ihraç ediliyor olabileceği" — bir "gaz çamaşırhanesi" — şüphesini doğuruyor. Avrupa Rus gazından kaçarken, kaçtığı gazı başka bir etiketle geri mi alıyor? Yada bunu görmezden mi geliyor bilemiyorum.

Trans-Hazar rüyası ve İran'ın gizli menfaati

Azerbaycan tek başına 20 milyar metreküpü dolduramıyorsa, boruyu ne dolduracak? Cevap kuzeydoğuda: Trans-Hazar Boru Hattı (TCP) — Türkmenistan'ın batı kıyısından Azerbaycan'a uzanacak ~300 km'lik denizaltı hattı. Türkmenistan dünyanın dördüncü büyük gaz rezervine sahip; hat kurulursa gaz doğrudan SGC'ye akabilir. Ama proje otuz yıldır Hazar'ın hukuki statüsü ve Rusya-İran itirazları yüzünden kâğıt üzerinde. Türkiye bu konuda çok ısrarlı ve bastırıyor: Enerji Bakanı Bayraktar, Aralık 2025'te "30 yıllık Trans-Hazar rüyasında somut adımlar" attıklarını duyurmuştu. Burada da gizli bir menfaat çatışması var: İran, uzun süredir Türkmen gazını kendi üzerinden Türkiye'ye takas (swap) ederek gelir elde ediyor; doğrudan bir Hazar geçişi bu geliri sıfırlar — İran'ın TCP'ye direnişinin az konuşulan ekonomik nedeni budur.

2026 savaşının gölgesi

Ağustos 2025'te koridor anlaşması imzalandığında İran hâlâ bölgesel bir veto gücüydü. Şubat 2026'da ABD ve İsrail'in savaşı Tahran'ı benzeri görülmemiş bir kırılganlığa itti. Batılı analistlerin bir kısmı savaşın — koridor tam İran sınırından geçtiği için — TRIPP'i akamete uğratacağını sandı; olan tersi oldu, İran'ın veto kapasitesi zayıfladıkça "kervan yürümeye" devam etti. Yine de dikkat: 2026 yazında rejim kararlarına IRGC kanadı hâkim ve tavizsiz; generaller koridorun mevcut hâlinin tehdit olduğunu yineliyor. İran zayıfladı ama sahneden çekilmedi, aklımızda dursun.

İleriye projeksiyon: iki koridorun savaşı

2035'e giden yol, iki rakip harita arasındaki çekişme şu olacak.

Doğu-Batı ekseni: Zengezur'un tamamladığı Orta Koridor — Çin ve Orta Asya'yı, İran ile Rusya'yı baypas ederek Avrupa'ya bağlayan hat. 

Kuzey-Güney ekseni: İran ve Rusya'nın bel bağladığı INSTC — Hindistan'ı, İran üzerinden Hazar'a ve Rusya'ya bağlayan koridor. Biri güçlenirse diğeri değer kaybeder; bu yüzden mesele Tahran ve Moskova için salt ideolojik değil, doğrudan ekonomik.

Ama koridoru gereğinden fazla da abartmamalıyız. Dünya petrolünün ~yüzde 70'i ve dökme yükün çoğu hâlâ Hürmüz ve Kızıldeniz gibi deniz darboğazlarından geçiyor; Orta Koridor bunların yerini tutmaz. Asıl değeri, yüksek katma değerli, zamana duyarlı yükler ve — Hürmüz ya da Kızıldeniz'de bir kriz patladığında — elde bir alternatif bulunması. Yani koridor denizin yerini alan değil, kırılganlığına karşı sigorta işlevi gören bir hat.

Türkiye için anlamı

Bütün bu gerilimin ortasında Türkiye, ilk bakışta en sessiz ama en büyük kazanan gibi bir görüntü veriyor doğrusu. Zengezur açılırsa Türkiye tarihte ilk kez Nahçıvan üzerinden Azerbaycan'a ve Orta Asya Türk cumhuriyetlerine kesintisiz kara bağlantısı kuracak — İran ve Rusya'yı devre dışı bırakarak. Enerjide ise TANAP, Türkiye'yi Avrupa'nın Rus gazından kurtulma planının merkezine yerleştiriyor. Ama madalyonun öbür yüzü rahatsız edici: Azerbaycan kendi gazıyla vaadini karşılayamıyorsa, Türkiye'nin "hub" olma hayali kısmen Türkmen — ve belki yeniden etiketlenmiş Rus — gazına bağlı kalabilir. Yani Türkiye ağın merkezinde oturuyor; ama ne lojistik ipliğini ne de enerji ipliğini tek başına geremiyor: kaderi kırılgan bir barışa, İran'ın tepkisine, Hazar'ın karşı kıyısına ve en kötüsü Amerikan menfaatlerini ne kadar koruyabileceğine bağlı. 

Doğu cephesinin her iki ipliğini de çektik. Ama ağın merkezinde diğer üç cephe daha gergin duruyor. Bir sonraki yazıda, en yüksek bahisli ve Esad sonrası yeniden şekillenen Güney Cephesi'ne — Suriye koridoruna ve Katar-Türkiye hattına — aynı yaklaşımla bakacağız: rakamlar ne diyor, kim ne dedi, hangi komplo teorileri dönüyor ve 2035'e doğru hedefler…

Serinin üçüncü yazısında görüşmek üzere.