Gizli ve tehlikeli: Mikroplastik
Bilim dünyasının son yıllarda daha çok tartıştığı mikroplastikler, canlı sağlığı ve sürdürülebilir çevre için risk oluşturuyor. 'Plastik Çağı'nı yaşadığımız bugünlerde hayatımızı kuşatan yeni tehlike mikroplastikler. Bitkiler, kara ve deniz canlıları ile insanlar, çok küçük bu plastik parçacıkları yaygın olarak yiyor, içiyor ve soluyor ancak çoğumuz farkında bile değiliz
14.01.2021 03:04:00
Partiküler olarak 1 milimetre'den küçük plastik parçacıklar mikroplastik olarak tanımlanıyor. Bunu 5 milimetre olarak kabul eden yaklaşımlar da mevcut. Bu parçaların bazıları üretimde bazıları ise tüketimde oluşuyor. Tek bir plastik malzeme parçalanarak milyonlarca mikroplastik parçacıklarına dönüşebiliyor. Plastik kullanımı aşırı arttıkça su kaynaklarında rastlanan mikroplastik miktarı da giderek artıyor.
Şampuanlar, deterjanlar, yüz temizleme ürünleri, diş macunları, kıyafetler, çantalar, ayakkabılar, araba lastikleri ve hatta bazı gıdalar. Kullandığımız bütün bu ürünler ya mikroplastik içeriyor ya da kullandıkça çevreye mikroplastik saçıyor. Bu parçalar bir şekilde en son adres olan göl, deniz ve okyanuslara kadar ulaşıyor. Sudaki canlılar tarafından yutulan mikroplastikler birincil üreticiden yırtıcılara doğru besin zinciri boyunca geçerek giderek artan bir yoğunlukta birikime (biyomagnifikasyon) neden olabiliyor. Çoğumuz yaygın olarak yiyor, içiyor ve soluyoruz ancak görmüyoruz.
Neredeyse her yerde var
Gözle görülemeyen bu parçacıklar yapılan çalışmalara göre, sahil kumunda, deniz ürünlerinde, sofra tuzunda, karton bardaklarda, biberonda ve son olarak plasentada dahi bulundu. Mikroplastik kaynaklı kirlilik üzerine Türk bilim insanları da çalışmalar yürütüyor. Sinop Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi'nde 2015-2016 yılları arasında Sinop Sarıkum Lagünü Sahili'ndeki deniz çöpleri ve mikroplastikler araştırıldı. 2019 yılında ise Sinop şehir merkezinde bulunan sahillerde deniz çöpleri araştırıldı.
Deniz Biyolojisi Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Levent Bat öncülüğünde yürütülen proje kapsamında Sarıkum sahilden alınan kum örneklerinde ve belirlenen derinliklerden deniz suyu örneklerinde incelemeler gerçekleştirildi. Proje sonucunda bölge sahilinde depolanmış ve denizinde yüzer halde yoğun miktarda mikroplastiğe rastlandı. Karşılaşılan mikro boyuttaki çöplerin yoğun miktarda balıkçılık döneminde kullanılan köpük kutuların parçaları, büyük plastik parçaların zamana ve çeşitli faktörlere bağlı olarak aşınımı sonucu denizel ortamda mikro boyutlara ulaşmasından ileri geldiği tespit edildi.
Kirlilik giderek artıyor
Bu alandaki çalışmalarını sürdüren Levent Bat, konu hakkında ulaşılan son bilgileri paylaştı. Kirliliğin giderek arttığını dile getiren Prof. Dr. Bat, "Plastikle alakalı yıllardır atılmasına rağmen çalışmalar son zamanlarda özellikle son 5-10 yıldır artmaya başladı. Bizde kendi fakültemizde burada hem doktora çalışmalarımızda hem de projelerimizde son 5 yıldır yoğun bir şekilde çalışmaktayız. Özellikle denizlerdeki çöplerdeki ya da deniz suyunun üzerindeki ya da deniz diplerindeki mikroplastikleri araştırmaktayız. Maalesef giderek artmaktadır. Sinop ne kadar çok temiz ve ne kadar çok iyi olmasına rağmen turistik bir bölge denilmesine rağmen buralarda mikroplastik veya çöp kirliliği konusunda sınıfta kaldığımızı söyleyebilirim maalesef" dedi.
Araştırmalar devam ediyor
Mikroplastiklerin canlılara etkisi hakkında konuşmanın şu an için erken olduğunu dile getiren Bat, "Ama bunların direkt olarak canlılara etkisinin olduğunu söylemekte yanlış olur. Bunun için çok daha çalışmamız ve yol almamız gerekiyor. Mikroplastikleri balıklar yiyebilir. Tüketebilir ya da diğer küçük canlılara da geçebilir. Bunlardan dolayı besin zinciri aracılığıyla insanlar da alabiliyor.
Ancak şunu söylemek lazım genellikle mikroplastikler balıkların mideleri ve iç organlarında bulunuyor. Ve onlar da temizlenip yendiğinde dolayı etlerine geçme ihtimalinin daha düşük olduğunu söylemek gerekiyor. Bazı haberler söz konusu olabiliyor. Balıkların yüzde 40'ına plastik yiyoruz gibi ama bunun yüzde yüz doğruluğunu kanıtlamak için çok daha fazla balıkla üzerinde çalışmak gerekir. Ve çok daha detaylı olarak bakmak gerekiyor. Ve zamana yaymak gerekiyor" diye konuştu.
Plastik kullanımı azaltılmalı
Plastik kullanımın en aza indirgenmesi gerektiğini ifade eden Bat, "Tabii ki tedbir almak gerekiyor. Tedbiri hem devlet olarak alınıyor. Hem de bilim insanları insanlara bilgi vererek bunları bu şekilde insanların bilinçlenmesini sağlıyorlar. Sadece duyarlı olmamız gerektiğine inanıyorum. Çöpleri geri dönüşüme bırakmanın yararlı olduğunu düşünüyorum. Yine mikro plastiklerin ya da kullandığımız plastiklerin gelişi güzel tek kullanımlık yerine daha sağlıklı olan diğer porselen, cam kaplarda kullanılmasından yanayım.
Bez ve file torbaların kullanımı daha uygun olacaktır. Hem kendimizi hem de çocuklarımızı bu şekilde eğiterek dışarıya minimum miktarda çöpün bırakılması daha iyi olacaktır. Hem bu bilinci vermek hem de önlemlere uymak çok daha iyi olacağını düşünüyorum. Dolayısıyla bunun için çok iyi bir şekilde tasarlanması ve planlanması gerekiyor. Zaman içinde elbette ki plastiklerin bünyeye girmesi söz konusu olabilir mühim olan bunu en aza indirgemek" ifadelerini kullandı. İHA
Şampuanlar, deterjanlar, yüz temizleme ürünleri, diş macunları, kıyafetler, çantalar, ayakkabılar, araba lastikleri ve hatta bazı gıdalar. Kullandığımız bütün bu ürünler ya mikroplastik içeriyor ya da kullandıkça çevreye mikroplastik saçıyor. Bu parçalar bir şekilde en son adres olan göl, deniz ve okyanuslara kadar ulaşıyor. Sudaki canlılar tarafından yutulan mikroplastikler birincil üreticiden yırtıcılara doğru besin zinciri boyunca geçerek giderek artan bir yoğunlukta birikime (biyomagnifikasyon) neden olabiliyor. Çoğumuz yaygın olarak yiyor, içiyor ve soluyoruz ancak görmüyoruz.
Neredeyse her yerde var
Gözle görülemeyen bu parçacıklar yapılan çalışmalara göre, sahil kumunda, deniz ürünlerinde, sofra tuzunda, karton bardaklarda, biberonda ve son olarak plasentada dahi bulundu. Mikroplastik kaynaklı kirlilik üzerine Türk bilim insanları da çalışmalar yürütüyor. Sinop Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi'nde 2015-2016 yılları arasında Sinop Sarıkum Lagünü Sahili'ndeki deniz çöpleri ve mikroplastikler araştırıldı. 2019 yılında ise Sinop şehir merkezinde bulunan sahillerde deniz çöpleri araştırıldı.
Deniz Biyolojisi Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Levent Bat öncülüğünde yürütülen proje kapsamında Sarıkum sahilden alınan kum örneklerinde ve belirlenen derinliklerden deniz suyu örneklerinde incelemeler gerçekleştirildi. Proje sonucunda bölge sahilinde depolanmış ve denizinde yüzer halde yoğun miktarda mikroplastiğe rastlandı. Karşılaşılan mikro boyuttaki çöplerin yoğun miktarda balıkçılık döneminde kullanılan köpük kutuların parçaları, büyük plastik parçaların zamana ve çeşitli faktörlere bağlı olarak aşınımı sonucu denizel ortamda mikro boyutlara ulaşmasından ileri geldiği tespit edildi.
Kirlilik giderek artıyor
Bu alandaki çalışmalarını sürdüren Levent Bat, konu hakkında ulaşılan son bilgileri paylaştı. Kirliliğin giderek arttığını dile getiren Prof. Dr. Bat, "Plastikle alakalı yıllardır atılmasına rağmen çalışmalar son zamanlarda özellikle son 5-10 yıldır artmaya başladı. Bizde kendi fakültemizde burada hem doktora çalışmalarımızda hem de projelerimizde son 5 yıldır yoğun bir şekilde çalışmaktayız. Özellikle denizlerdeki çöplerdeki ya da deniz suyunun üzerindeki ya da deniz diplerindeki mikroplastikleri araştırmaktayız. Maalesef giderek artmaktadır. Sinop ne kadar çok temiz ve ne kadar çok iyi olmasına rağmen turistik bir bölge denilmesine rağmen buralarda mikroplastik veya çöp kirliliği konusunda sınıfta kaldığımızı söyleyebilirim maalesef" dedi.
Araştırmalar devam ediyor
Mikroplastiklerin canlılara etkisi hakkında konuşmanın şu an için erken olduğunu dile getiren Bat, "Ama bunların direkt olarak canlılara etkisinin olduğunu söylemekte yanlış olur. Bunun için çok daha çalışmamız ve yol almamız gerekiyor. Mikroplastikleri balıklar yiyebilir. Tüketebilir ya da diğer küçük canlılara da geçebilir. Bunlardan dolayı besin zinciri aracılığıyla insanlar da alabiliyor.
Ancak şunu söylemek lazım genellikle mikroplastikler balıkların mideleri ve iç organlarında bulunuyor. Ve onlar da temizlenip yendiğinde dolayı etlerine geçme ihtimalinin daha düşük olduğunu söylemek gerekiyor. Bazı haberler söz konusu olabiliyor. Balıkların yüzde 40'ına plastik yiyoruz gibi ama bunun yüzde yüz doğruluğunu kanıtlamak için çok daha fazla balıkla üzerinde çalışmak gerekir. Ve çok daha detaylı olarak bakmak gerekiyor. Ve zamana yaymak gerekiyor" diye konuştu.
Plastik kullanımı azaltılmalı
Plastik kullanımın en aza indirgenmesi gerektiğini ifade eden Bat, "Tabii ki tedbir almak gerekiyor. Tedbiri hem devlet olarak alınıyor. Hem de bilim insanları insanlara bilgi vererek bunları bu şekilde insanların bilinçlenmesini sağlıyorlar. Sadece duyarlı olmamız gerektiğine inanıyorum. Çöpleri geri dönüşüme bırakmanın yararlı olduğunu düşünüyorum. Yine mikro plastiklerin ya da kullandığımız plastiklerin gelişi güzel tek kullanımlık yerine daha sağlıklı olan diğer porselen, cam kaplarda kullanılmasından yanayım.
Bez ve file torbaların kullanımı daha uygun olacaktır. Hem kendimizi hem de çocuklarımızı bu şekilde eğiterek dışarıya minimum miktarda çöpün bırakılması daha iyi olacaktır. Hem bu bilinci vermek hem de önlemlere uymak çok daha iyi olacağını düşünüyorum. Dolayısıyla bunun için çok iyi bir şekilde tasarlanması ve planlanması gerekiyor. Zaman içinde elbette ki plastiklerin bünyeye girmesi söz konusu olabilir mühim olan bunu en aza indirgemek" ifadelerini kullandı. İHA
