Parayı kim üretiyor? Egemenlik sorusu…

Paranın ne olduğunu anlamak için basit bir düşünce deneyi yapalım. Küçük bir toplulukta yaşadığımızı düşünelim: ben süt üretiyorum, karşımdaki buğday. Takas yapıyoruz. Ama kısa sürede sınıra geliyoruz; çünkü sütüme ihtiyacı olan herkesin, tam da benim istediğim buğdaya sahip olması gerekmiyor. İhtiyacım olan malı bulamadığımda, elimde değer olmasına rağmen alışveriş yapamıyorum.

Tam bu noktada biri çıkıyor ve "Ben size bir şey vereyim, alışverişte bunu kullanın" diyor. Elimize bir kâğıt tutuşturuyor. Artık sütümü verip o kâğıdı alıyor, sonra onunla istediğim malı satın alabiliyorum.

Peki bu adam ne yaptı? Yoktan zenginlik mi yarattı?

Hayır. Zenginlik hâlâ süt ve buğdaydır; gerçek zenginlik toplumun ürettiği mal ve hizmetlerdir. O kâğıdın yaptığı, üretilmiş bir değerin karşılığında bir hak taşımaktır. Adeta "Sen topluma bir mal verdin, karşılığında belirli miktarda mal talep edebilirsin" diyen bir senettir. Para tek başına zenginlik değil, zenginlik üzerinde bir hak iddiasıdır; bir alacak, bir güven senedidir. Bu yüzden klasik ekonomide paraya "borç senedi" denir. Öyleyse asıl soru paranın nasıl icat edildiği değil; bu hakkı kimin yarattığı ve parayı yaratma gücünün kimin elinde olduğudur.

Şimdi hikâyeyi bir adım ileri götürelim. O kâğıdı dağıtan adam ne süt üretiyor ne buğday; ürettiği tek şey kâğıdın kendisi. Ama o da yiyor, giyiniyor. Nasıl? Herkesin kabul etmiş olduğu kâğıdı elinde tuttuğu için.

Diyelim bir gece kendisi için on kâğıt daha bastı. Ertesi sabah pazardan süt, buğday, kumaş aldı; artık daha zengin. Oysa köy o gece bir damla fazladan süt üretmedi. Peki kimin sütünü içti? Herkesin — birazcık herkesin. Kimsenin cebine elini sokmadı, kimse bir şey çalındığını görmedi; ama üretilen değerin bir kısmı sessizce el değiştirdi.

İşte paranın hakkında bilmemiz gereken ilk gerçek budur: Parayı yaratabilen, üretmeden üretileni toplayabilir. Üretim süt ve buğday yaratır; para yaratmaz. Bu ikisini karıştırmak — "nasılsa üretim olunca para da kendiliğinden oluşuyor" sanmak — her şeyi gizleyen perdedir.

Yoktan yaratılan hak: Paranın imtiyazı

Hikâyedeki adam ortada olmayan bir mal yaratmadı ama olmayan bir hak yarattı. Bu hakkı yaratabilme yetkisinin kendisi büyük bir ekonomik güçtür. İktisatta buna senyoraj, yani para yaratma ayrıcalığından doğan kazanç denir.

Modern bankacılığa geçelim. Çoğumuz bankaların önce mevduat toplayıp sonra kredi dağıttığını sanırız. Oysa süreç çoğu zaman tersinedir: önce kredi, sonra mevduat. Banka kredi verdiğinde başka birinin parasını size aktarmaz; hesabınıza yeni bir mevduat yazar ve böylece yoktan kaydi para yaratır.

Dolaşımdaki paranın çok küçük bir kısmı fiziksel banknottur; büyük kısmı bankacılık sisteminin yarattığı kaydi paradır. Yani toplumun damarlarında dolaşan paranın önemli bölümünü özel bankalar üretir.

Şimdi bir başka örnek verelim: Kanun, bodrumunda banknot basan adamı neden hapse atar? Bastığı kâğıt sahte olduğu için mi? Çoğu zaman gerçeğinden ayırt bile edilemez. Onu hapse atmamızın asıl sebebi, hiçbir şey üretmeden herkesin parasının değerini düşürüp aradaki farkı cebine atmasıdır. Kalpazan, görünmez bir elle hepimizin cebinden azar azar çalar. Asıl mesele şu: Bir banka klavyeden bir sayı yazıp yoktan para yarattığında mekanizma birebir aynıdır. Aradaki tek fark izindir; birine hapis, diğerine lisans. Demek ki paranın meselesi "kâğıt mı, altın mı" değil; başkalarını hapse attığımız bir işi kimin, hangi yetkiyle, kimin lehine yapabildiğidir.

İşte düğüm burada. Para yaratmak bir egemenlik hakkı ve kamusal bir güçse, bu güçten doğan rant kimin olmalıdır? Toplumun mu, yoksa bu imtiyazı kullanan özel yapıların mı?

Şimdi başka bir açıdan aynı noktaya geleceğiz. Gelişmiş ekonomilere baktığımızda ilk anda çelişki gibi görünen bir tablo var: Amerika, Japonya, Almanya, Fransa gibi yüksek gelirli ülkelerin aynı zamanda dev borçları var. Amerika'nın kamu borcu 40 trilyon doların üzerinde; Japonya'nınki millî gelirinin çok üstünde.

Peki zengin ülkeler neden bu kadar borçlu? Bu borçların nasıl kurgulandığına, nasıl oluştuğuna şimdi girmeyeceğim; asıl önemli olan, borcun paranın yaratılış mantığıyla ilişkisi. Çünkü borç, klasik iktisatta bile her zaman kötülük değildir: doğru kullanıldığında geleceğin üretimini bugüne taşıyan bir kaldıraçtır. Ürününü henüz hasat etmemiş çiftçinin tohum ya da makine için bugün finansmana ihtiyaç duyması bunun en basit örneğidir.

Bu yüzden "borcu olmayan ülke iyidir" demek yeterli değildir. Asıl soru borcun ne için kullanıldığı ve hangi para üzerinden taşındığıdır; çünkü borcun cinsi öldürücüdür. Bir devlet kendi parasından da borçlanabilir, başkasının parasından da.

Amerika'nın borcu büyük ölçüde dolar cinsindendir ve doları yaratan Amerika'dır; Japonya'nınki yen cinsinden. Borçlarının yüksekliği sorunsuz oldukları anlamına gelmez, ama kendi paralarından borçlanabilmeleri onları yabancı para borcu taşıyan ülkelerden ayırır. Mesela, bugünlerde haber manşetlerinde görünen batma eşiğindeki Arjantin'de tablo terstir: kendi yaratamadığı bir paradaki borç, ülkeyi dışarıdaki para sistemine mahkûm eder. Türkiye'nin çukuru da burasıdır.

Köydeki matbaayı hatırlayalım: onu tutan, üretmeden üretileni yiyebiliyordu. Türkiye'nin trajedisi şudur — kendi liramızın matbaası bizde, ama ekonominin kritik damarlarında dolaşan para (enerji, ara malı, mazot, gübre) başkasının bastığı dolardır. Hasadın döndüğü matbaanın önemli bir kısmı sınırlarımızın dışındadır.

Bir çiftçi tarlada terlerken, o terin karşılığı doları klavyeden yaratabilen tarafa akar. Onlar bir tuşa bastı; biz bir yıl çalıştık. Dış-para borcunun asıl ağırlığı faiz oranı değil, bu asimetridir.

Türkiye'nin temel sorunu borcun miktarı değil; kritik girdilerini — enerji, ara malı, hammadde, mazot, gübre — büyük ölçüde dışarıdan ve dolarla almak zorunda olmasıdır. Lira değer kaybettiğinde bu döviz piyasasında kalmaz: mazot pahalanır, nakliye ve gübre maliyeti artar, zincir ekmeğin fiyatına kadar ulaşır. Kâğıt üzerinde kendi paramız var ama ekonominin damarlarında hâlâ başkasının parasına muhtacız.

Bir paranın asıl teminatı, o ekonominin reel üretim kapasitesidir. Para üretimden kopup kendi başına dolaşmaya başlarsa, içeride enflasyon, dışarıda değer kaybı olarak geri döner. Dolayısıyla Türkiye'nin hastalığını "para yaratmak" diye açıklamak yanlıştır; asıl sorun, yaratılan parayı üretken, ithal ikame eden ve ihracat yapabilen bir kapasiteye bağlayamamaktır.

Ekonomi büyüdükçe para ihtiyacı da artar; o hâlde mesele "para yaratılmalı mı" değildir. Para yaratılacaktır. Asıl soru: kim yaratacağı ve nereye gideceğidir?

Bugün para yaratımının önemli kısmı bankalar üzerinden olur ve yaratılan paranın üstüne faiz biner. Bu faiz sadece krediyi kullananın maliyeti değildir; bütün üretim zincirine yayılır. Çiftçi krediyle gübre, gübreci krediyle hammadde, nakliyeci krediyle mazot alır; her halkanın finansman maliyeti ürünün fiyatına girer ve sonunda tüketici öder.

Para yaratma hakkı kamusal bir egemenlikse, rantı da toplum lehine kullanılmalıdır. Devlet üretime gidecek ilk sermayeyi tohuma, makineye, enerjiye, ara malı fabrikalarına, teknolojiye faizsiz veya çok düşük maliyetle yönlendirebilmelidir. Parayı sisteme en aşağıdan tüketme kabiliyeti sağlayacağı düşük gelirli vatandaşları üzerinden sokmalıdır. Bir süre sonra o paranın karşılığında gerçek üretim — buğday, et, makine, ihracat geliri — oluşur ve para ile üretim arasındaki bağ yeniden kurulur.

Ama parayı yaratmak kolay, onu üretime bağlamak zordur. Ucuz para üretime değil de dövize, gayrimenkule, ithal tüketime ya da spekülasyona akarsa, yeni üretim yaratmadan mevcut malları kovalar; sonuç enflasyondur. Demek ki mesele paranın miktarı değil, yönüdür.

Kalkınmayı başaran ülkelerde finansmanın üretime yönlendirilmesi tesadüf değildir: Japonya'nın kredi yönlendirmesi, Güney Kore, Tayvan ve Çin'in ihracat odaklı finansmanı, Almanya'nın KfW'si, Brezilya'nın BNDES'i, bizde kuruluşlarında Ziraat Bankası ve Sümerbank bunun örnekleridir. Devletin görevi parayı yaratırken, o parayı doğru yere götürecek kurumsal aklı kurabilmektir; çünkü para yaratmayı herkes öğrenir, parayı üretime mahkûm etmek devlet aklı ister.

Bütün zincir tek yere çıkıyor: gelişmiş ülkeleri güçlü kılan, kendi paralarından borçlanabilmeleri ve o parayı kendi üretimlerine dönüştürebilmeleridir. Mesele borcun kendisi değil; hangi parayla borçlandığın, onu kimin yarattığı, rantının kime ait olduğu ve nereye gittiğidir. Türkiye'nin meselesi de üretim ve yatırım için gerekli borçtan kaçmak değil; kendi parasını yaratıp kendi üretimini finanse eden, kritik girdilerde dışa bağımlılığını azaltan bir düzen kurmaktır. Gerçek bağımsızlık, paranın bizim olması değil, yönünü de bizim belirleyebilmemizdir.

Sonunda soru yine aynı yere geliyor: Parayı kim yaratıyor, bu hakkın rantını kim topluyor ve yaratılan parayı kim üretime dönüştürüyor? Bu üç soruya "biz" diyebilen ülke gerçekten bağımsızdır.

Profesör Doktor Haydar Baş'ın Milli Ekonomi Modeli'ni okurken bir yandan dünyada dönen ekonomik düzene bakınca anladığımı kendimce ifade etmeye çalıştım. Milli Ekonomi Modeli'ndeki paranın tahrik unsuru olma kabiliyetini açıklamaya çalıştım. Başlıkta yazdığım gibi, bir ülkede parayı kimin ürettiği asıl egemenlik meselesidir.

Bazı tartışmalarda, ben bunları anlatınca, "Madem para üretmenin zorlukları var, çözüm basit — merkez bankası basmasın, devlet borçlanmasın, bankalar kaydi para üretmesin. Böyle bir düzende enflasyon da olmaz." kolaycılığıyla eski ezberlerine dönüyorlar.  Yarın da bu ezberlere cevap verelim o zaman…