Muz Cumhuriyeti

Muz Cumhuriyeti tabirini, siyasi açıdan istikrarsız, ekonomisi bağımlı, dış güçlerin ve yabancı şirketlerin kontrolünde olan, yolsuzluğun ve zayıf yönetim yapılarının yaygın görüldüğü ülkeleri tanımlamak için kullanıldığımız küçümseyici bir siyasi terimdir. Bir aşağılama olarak kullanırız ve çoğumuz nereden geldiğini bilmeyiz.

Oysa bu tabirin gerçek bir hikâyesi var. Gerçek bir ülke, gerçek bir şirket ve gerçekten muz.

Otel odasından görülen manzara

1896'nın sonunda Honduras'ta, bir liman kasabasının otelinde, Amerika'da zimmetle aranan bir banka memuru saklanıyordu. Altı ay boyunca penceresinden aynı manzarayı izledi: rıhtıma yanaşan Amerikan vapurları, ülkenin içlerinden gelen muz yüklü trenler ve bütün bu trafiğin üstünde, adı hiçbir resmî belgede geçmeyen ama her şeye karar veren bir şirket.

Ülkesine dönünce gördüğünü iki kelimeye sığdırdı. William Sydney Porter — yazarlık adıyla O. Henry — 1901'de "muz cumhuriyeti" tabirini yazdı. Kastettiği şey bir milletin beceriksizliği değildi. Honduras'ın ve komşularının siyasetini yöneten Amerikan meyve şirketleriydi.

Bunların en büyüğünün adı United Fruit Company'dir. Bugün Chiquita adıyla marketlerde muz satıyor.

Düzeneğin mantığı sade olduğu kadar da zalimdi. Orta Amerika ülkelerinin limanı yoktu, demiryolu yoktu, sermayesi yoktu. Şirketler geldi ve gayet makul bir teklif yaptı: altyapıyı biz yapalım, karşılığında bize toprak verin.

Kâğıt üzerinde kalkınmaydı. Pratikte şuydu: bir ülkenin demiryoluna ve limanına sahip olan, bir süre sonra o ülkenin ihracatına sahip olur. İhracatına sahip olan hazinesine, hazinesine sahip olan hükûmetine sahip olur.

Kolombiya'da şirketin hükûmeti devirmesine gerek kalmadı. 1928'de Ciénaga'da grevdeki muz işçileri meydanda toplandığında, üzerlerine ateş açan Kolombiya ordusu oldu. Ölü sayısı bugün hâlâ tartışılır: resmî açıklamalar yüzlerce kişiden söz eder, tanıklıklar çok daha yüksek rakamlara işaret eder. O katliamın en iyi anlatımı bir tarih kitabında değil, bir romandadır.

Gabriel García Márquez (tüm Latin Amerika'da Gabo lakabıyla bilinen Nobel Edebiyat Ödüllü Kolombiyalı yazar), Aracataca'da doğdu — United Fruit'in Kolombiya'daki muz bölgesinde kurduğu kasabalardan biri. Yüzyıllık Yalnızlık isimli meşhur romanında, bu muz şirketini anlatmıştı.  Elektrikli tellerle çevrili, ayrı bir dünya gibi yaşayan gringo mahallesini tarif ederken çocukluğunda gördüğü şirket yerleşkesini anlatır.

Ve romanın asıl dehşeti kurşunlarda değildir. Katliam olur, cesetler trenlere yüklenip denize dökülür, sonra olay resmen hiç yaşanmamış sayılır. Tek tanık José Arcadio Segundo anlattıkça deli yerine konur. Sömürünün yanına bir de hafıza cinayeti eklenir. Katliamı yapmak yetmez. Yapılmadığını herkese kabul ettirmek gerekir.

1930'lara gelindiğinde United Fruit, Orta Amerika ve Karayipler'de 14 bin kilometrekare toprağın sahibiydi — Lübnan'ın tamamından büyük bir arazi. Guatemala'da ülkenin tek başına en büyük toprak sahibiydi.

Ama asıl sır şirkette değil, karşı taraftaydı. Hiçbir muz cumhuriyeti dışarıdan işgalle kurulmaz; içeriden kiralanır. Guatemala'da yerli halkların ortak topraklarının şirkete devredilmesi, Estrada Cabrera ve Jorge Ubico'nun kendi hükûmetleri eliyle oldu. İmzayı atan el yerlidir; kalemi dışarıdan uzatırlar.

Şunu iyi anlayalım: bu düzenekte yozlaşmış hükûmet bir arıza değil, zorunlu bir parçadır. Sömürü, satacak bir yerli ortak bulamadığı yerde işlemez.

1950'lerin başında Guatemala'da toprak sahiplerinin yüzde ikisi, ekilebilir arazinin yüzde 72'sine sahipti — üstelik bunun ancak küçük bir kısmı ekiliyordu. Cumhurbaşkanı Jacobo Árbenz, ekilmeyen toprakların topraksız köylüye dağıtılmasını önerdi. Reform ılımlıydı; büyük ve işlenmeyen mülkleri kapsıyor, sahiplerine tazminat öngörüyordu. Tazminatın miktarı, bütün hikâyenin en çıplak yeridir. Árbenz, United Fruit'e 1,2 milyon dolar teklif etti. Bu rakamı kendisi uydurmamıştı: şirketin kendi muhasebecilerinin, reform yasalaşmadan önce vergi beyanında bildirdiği değerdi. Yani "size kendi beyan ettiğiniz fiyatı ödeyeyim" diyordu.

Şirket ve ABD Dışişleri Bakanlığı 16 milyon dolar istedi. On üç katı. Aradaki farkın adı vergi kaçağıdır. Faturasını ise bir ülkenin demokrasisi ödedi. Árbenz reddedince Washington devreye girdi. Dışişleri Bakanı John Foster Dulles ve CIA Başkanı Allen Dulles — ikisi de United Fruit'in Washington'daki baş hukuk firmasının eski ortağıydı — Eisenhower'ı ikna etti. CIA'in "Operation Success" adını verdiği operasyon 1954'te Árbenz'i devirdi. Yerine gelen albay borcunu ödemekte gecikmedi: beş yüzden fazla sendika kapatıldı, 6 milyon dönümden fazla toprak şirketlere iade edildi. Guatemala'nın 1960'ta başlayıp 1996'ya kadar süren iç savaşında ordu, yerli Maya halklarına karşı soykırım işledi. Bir ülkenin demokrasisi, bir meyve şirketinin kendi beyanıyla talep ettiği tazminat arasındaki 14,8 milyon dolarlık boşlukta boğuldu.

Peki bu düzenek insana ne yapar?

Kongo, 1890'lar. Leopold'ün özel mülkünde topraklar imtiyaz olarak şirketlere dağıtılmıştı; en büyüğü ABIR'dı. Halk, vergi yerine kauçuk toplamaya zorlandı; kotayı dolduramayan ağır cezaya uğradı.

Aritmetik şudur: şirkete 1,35 franka mal olan bir kilo kauçuk, Avrupa'da 10 franka satılıyordu. O yedi franklık farkın insan hâli, Danimarkalı bir misyonerin aktardığı cümledir. İlk kez birinin öldürülüşüne tanık olan misyonere asker şunu söyler: bunu bu kadar dert etme, kauçuk getirmezsek bizi öldürüyorlar; komiser de bol miktarda el getirirsek hizmet süremizi kısaltacağına söz verdi.

1904'te yayımlanan bir fotoğrafta Nsala adlı adam, beş yaşındaki kızının kesilmiş elinin ve ayağının önünde oturmuş bakmaktadır. Muhafızlar köye erken gelmiş, kotanın hazır olmadığını görünce öfkelenmişlerdir.

Bu adamlar canavar doğmadı. Onlara hesap sorulmayacağına dair sağlam bir güven verildi. Yozlaşma bir karakter meselesi değildir; bir teşvik yapısı meselesidir. Yeterince kârlı ve yeterince cezasız bir düzen kurun, insanın nereye kadar ineceğini görürsünüz.

Hesap makinesi hâlâ çalışıyor

Bhopal, 1984. Zehirli gaz sızıntısında binlerce kişi öldü. Hindistan 3,3 milyar dolar istedi, 470 milyon dolara razı oldu. Uzlaşma açıklandığında şirketin hisseleri yüzde 7 değer kazandı. Bir felaketin bedeli, ilan edildiği gün borsada iyi haber sayılıyorsa orada ceza yoktur; fiyatlama vardır.

Abidjan, 2006. Bir gemi şehrin muhtelif noktalarına 500 ton zehirli atık boşalttı; on binlerce kişi tedaviye başvurdu. Kararın tek gerekçesi bir fiyat farkıydı: bertaraf etmek Abidjan'da ton başına 35 dolar, Amsterdam'da 750 euro olacaktı.

Kolombiya, 2007. Chiquita — yani United Fruit'in bugünkü adı — Amerikan mahkemesinde suçunu kabul etti: terör örgütü ilan edilmiş bir paramiliter yapıya yıllarca ödeme yapmış, bunu defterine "güvenlik hizmetleri" diye yazmıştı. Şirket para cezasını ödedi. Çeki imzalayan yöneticilerden hiçbiri yargılanmadı.

Yüz yirmi yılda değişen tek şey, muzun yerini petrolün, kobaltın, lityumun almasıdır.

Ad değişir, düzenek kalır

García Márquez'in şirkete ad vermemesi tesadüf değildi. Adın önemi yoktur: United Fruit 1970'te United Brands oldu, 1984'te Chiquita'ya dönüştü. Ad değişir, düzenek kalır.

Muz cumhuriyeti bir coğrafya değil, bir ilişki biçimidir. Üç bileşeni vardır ve üçü birden gerekir: tek kaleme bağımlı bir ekonomi; altyapının ve rantın yabancı denetimi, ve bu ilişkiden pay aldığı için sürmesini isteyen yerli bir seçkin sınıf.

Üçüncüsü olmadan ilk ikisi tutmaz. Bir ülkeyi dışarıdan kimse yönetemez — içeriden birileri yönetilmesine razı olmadıkça. Hoyrat kapitalizm ile yozlaşmış hükûmet iki ayrı hastalık değil, aynı sözleşmenin iki imzasıdır.

Şunu da söyleyelim: bu ülkeler yoksul oldukları için sömürülmediler, sömürüldükleri için yoksul kaldılar. Guatemala'nın toprağı Avrupa'nın çoğu yerinden verimliydi. Zenginlik hep oradaydı; orada kalmadı.

"Muz cumhuriyeti" tabiri bugün küçümseme olarak kullananlar ise çoğu zaman o düzeneği kuranların torunlarıdır. Bir ülkenin demokrasisini bir meyve şirketinin bilançosu için devirip yetmiş yıl sonra o ülkeye "muz cumhuriyeti" demek, sömürünün en son ve en ucuz aşamasıdır. Önce malını alırsın, sonra onurunu.