Zaman ve idrak: Bazı hakikatleri neden geç anlarız? / Hayatın içinden hikmete -11-
23.11.2026 00:00:00
İnsan hayatı boyunca pek çok hakikatle karşılaşır. Ancak gördüğü her gerçeği anlayamaz, anladığı her gerçeği de kabullenemez. Bazen bir insanın kıymetini kaybettikten, bir nimetin değerini elinden çıktıktan, bir yanlışın zararını ise yıllar sonra fark eder. Peki, bazı hakikatleri neden zamanında anlayamayız? Gözümüzün önünde duran gerçekler hangi perdelerin arkasında kalır?
Bunun cevabı yalnızca bilgisizlikte aranamaz. Çünkü insan bazen hakikati bilmediği için değil, işine gelmediği için görmezden gelir. Nefis, arzuladığı şeyleri öne çıkarırken hoşuna gitmeyen gerçekleri geri plana iter. Gurur, hatayı kabul etmeyi; menfaat, doğruyu savunmayı; alışkanlıklar ise değişmeyi zorlaştırır. Kimi zaman da insan, kaybetme ihtimalini hiç düşünmediği için sahip olduklarının kıymetini anlayamaz. Demek ki idrak gecikmesinin önemli sebeplerinden biri, insanın gerçekle yüzleşmekten kaçmasıdır.
Prof. Dr. Haydar Baş, İman ve İnsan adlı eserinin önsözünde insanın künhüne vakıf olmanın, yani insanın gerçek mahiyetini kavramanın önemine dikkat çeker. Bu yaklaşım, konumuz açısından önemli bir kapı aralar. İnsan kendisini tanımadan nefsinin istekleriyle hakikatin sesini birbirinden ayıramaz. Yaratılış gayesini bilmeyen insan, hayatı yalnızca dünyevi beklentiler üzerinden değerlendirmeye başlar. Böylece gerçeği görmekten çok, görmek istediği dünyayı yaşamaya çalışır.
Yüce Allah, Mü'min suresinin 67. ayetinde şöyle buyurur:
"Sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan yaratan O'dur. Sonra sizi bir bebek olarak dünyaya çıkarır; sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, ardından yaşlanmanız için sizi yaşatır. İçinizden daha önce vefat edenler de vardır. Bütün bunlar, belirlenmiş bir süreye ulaşmanız ve aklınızı kullanmanız içindir."
Bu ayet, ömrün yalnızca yaşlanmak için değil, aklı kullanmak ve yaratılışın hikmetini kavramak için de verildiğini gösterir.
Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve alihi) şöyle buyurmuştur:
"İki nimet vardır ki insanların çoğu onların kıymetini bilmekte aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit." (Buhârî, Rikâk, 1)
Daha önce kaleme aldığım Selam Olsun şiirimdeki şu dörtlük de insanı ömür ve ölüm gerçeğiyle yüzleştirir:
Ölüm gelir her eve davete gerek duymaz
Ağlayıp feryat etsen Azrail seni duymaz
Çok hayret ediyorum gafiller neden aymaz
Selam olsun haddini bilip yaşayanlara.
İnsan ölümün kaçınılmaz olduğunu bilir; fakat bu bilgiyi hayatına taşımakta gecikir. İşte bilmekle idrak etmek arasındaki fark budur.
Sonuç olarak bazı hakikatleri geç anlamamızın sebebi, çoğu zaman hakikatin uzaklığı değil, bizim ona karşı duruşumuzdur. Nefsimizden, gururumuzdan ve gafletimizden sıyrılabildiğimiz ölçüde gerçekleri görebiliriz. Zaman insana tecrübe kazandırır; fakat hikmeti kazandıran, tecrübeden ibret alabilmektir. İnsan bazen ömrünün sonuna yaklaşırken gerçeği anlar. Asıl mesele, hakikati anladığında onu yaşayacak bir ömrünün hâlâ bulunup bulunmadığıdır.
Bunun cevabı yalnızca bilgisizlikte aranamaz. Çünkü insan bazen hakikati bilmediği için değil, işine gelmediği için görmezden gelir. Nefis, arzuladığı şeyleri öne çıkarırken hoşuna gitmeyen gerçekleri geri plana iter. Gurur, hatayı kabul etmeyi; menfaat, doğruyu savunmayı; alışkanlıklar ise değişmeyi zorlaştırır. Kimi zaman da insan, kaybetme ihtimalini hiç düşünmediği için sahip olduklarının kıymetini anlayamaz. Demek ki idrak gecikmesinin önemli sebeplerinden biri, insanın gerçekle yüzleşmekten kaçmasıdır.
Prof. Dr. Haydar Baş, İman ve İnsan adlı eserinin önsözünde insanın künhüne vakıf olmanın, yani insanın gerçek mahiyetini kavramanın önemine dikkat çeker. Bu yaklaşım, konumuz açısından önemli bir kapı aralar. İnsan kendisini tanımadan nefsinin istekleriyle hakikatin sesini birbirinden ayıramaz. Yaratılış gayesini bilmeyen insan, hayatı yalnızca dünyevi beklentiler üzerinden değerlendirmeye başlar. Böylece gerçeği görmekten çok, görmek istediği dünyayı yaşamaya çalışır.
Yüce Allah, Mü'min suresinin 67. ayetinde şöyle buyurur:
"Sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan yaratan O'dur. Sonra sizi bir bebek olarak dünyaya çıkarır; sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, ardından yaşlanmanız için sizi yaşatır. İçinizden daha önce vefat edenler de vardır. Bütün bunlar, belirlenmiş bir süreye ulaşmanız ve aklınızı kullanmanız içindir."
Bu ayet, ömrün yalnızca yaşlanmak için değil, aklı kullanmak ve yaratılışın hikmetini kavramak için de verildiğini gösterir.
Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve alihi) şöyle buyurmuştur:
"İki nimet vardır ki insanların çoğu onların kıymetini bilmekte aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit." (Buhârî, Rikâk, 1)
Daha önce kaleme aldığım Selam Olsun şiirimdeki şu dörtlük de insanı ömür ve ölüm gerçeğiyle yüzleştirir:
Ölüm gelir her eve davete gerek duymaz
Ağlayıp feryat etsen Azrail seni duymaz
Çok hayret ediyorum gafiller neden aymaz
Selam olsun haddini bilip yaşayanlara.
İnsan ölümün kaçınılmaz olduğunu bilir; fakat bu bilgiyi hayatına taşımakta gecikir. İşte bilmekle idrak etmek arasındaki fark budur.
Sonuç olarak bazı hakikatleri geç anlamamızın sebebi, çoğu zaman hakikatin uzaklığı değil, bizim ona karşı duruşumuzdur. Nefsimizden, gururumuzdan ve gafletimizden sıyrılabildiğimiz ölçüde gerçekleri görebiliriz. Zaman insana tecrübe kazandırır; fakat hikmeti kazandıran, tecrübeden ibret alabilmektir. İnsan bazen ömrünün sonuna yaklaşırken gerçeği anlar. Asıl mesele, hakikati anladığında onu yaşayacak bir ömrünün hâlâ bulunup bulunmadığıdır.
Uğur Kepekçi / diğer yazıları
- Zaman ve idrak: Bazı hakikatleri neden geç anlarız? / Hayatın içinden hikmete -11- / 23.11.2026
- Vicdan: Yaşanmışlıkların ahlaki muhasebesi / Hayatın içinden hikmete -10- / 22.11.2026
- Sabır ve metanet: Zorluklar karşısında insanın duruşu / Hayatın içinden hikmete -9- / 21.11.2026
- Kayıp ve kazanç: Her kayıp gerçekten kayıp mıdır? / Hayatın içinden hikmete -8- / 20.11.2026
- Sevinç ve şükür: Nimeti tanımak ve kıymetini bilmek / Hayatın içinden hikmete -7- / 18.11.2026
- Acı ve olgunluk: İnsan acılarından nasıl öğrenir? / Hayatın içinden hikmete -6- / 17.11.2026
- Hikmet: Görünenin ardındaki anlamı keşfetmek / Hayatın içinden hikmete- 5- / 16.11.2026
- İrfan: Bilginin gönülde olgunlaşması / Hayatın içinden hikmete- 4- / 15.11.2026
- Aklın sorgulayan gücü: Düşünmek ve anlamlandırmak / Hayatın içinden hikmete -3- / 14.11.2026
- Tecrübenin dile geldiği yer: İnsan ve hayat / Hayatın içinden hikmete -2- / 13.11.2026
- Vicdan: Yaşanmışlıkların ahlaki muhasebesi / Hayatın içinden hikmete -10- / 22.11.2026
- Sabır ve metanet: Zorluklar karşısında insanın duruşu / Hayatın içinden hikmete -9- / 21.11.2026
- Kayıp ve kazanç: Her kayıp gerçekten kayıp mıdır? / Hayatın içinden hikmete -8- / 20.11.2026
- Sevinç ve şükür: Nimeti tanımak ve kıymetini bilmek / Hayatın içinden hikmete -7- / 18.11.2026
- Acı ve olgunluk: İnsan acılarından nasıl öğrenir? / Hayatın içinden hikmete -6- / 17.11.2026
- Hikmet: Görünenin ardındaki anlamı keşfetmek / Hayatın içinden hikmete- 5- / 16.11.2026
- İrfan: Bilginin gönülde olgunlaşması / Hayatın içinden hikmete- 4- / 15.11.2026
- Aklın sorgulayan gücü: Düşünmek ve anlamlandırmak / Hayatın içinden hikmete -3- / 14.11.2026
- Tecrübenin dile geldiği yer: İnsan ve hayat / Hayatın içinden hikmete -2- / 13.11.2026

























































