Deizm, Allah'a inanan fakat dinleri dikkate almayan bir düşünce biçimi olarak tanımlanabilir. Bazı dayatma yorumları kabul etmeyen, ancak ateist de olmak istemeyen gençler, kendilerini genellikle "deist" olarak tanımlamaktadır. Bu tercih çoğu zaman felsefi bir temele ve bir Tanrı tasavvuruna dayanmaz. Aslında, bu gençler din konusunda daha doğru bilgiye ve aydınlatıcı kişilere ulaşamadıkları için kendilerini boşlukta hisseder, dini konu ve tartışmalardan uzak durmaya ve ikilemde kalmamaya çalışırlar.
Oysa ki, şu dünyada, zerreden-kürreye her an birçok tecelli ile karşılaşıyoruz ve alemin kusursuz işleyişi bizi yaratıcıya hayran bırakıyor.
Deist düşüncede Allah'ın, yeryüzüne ilk dokunuşundan sonra hiçbir şeye müdahale etmeyeceğini iddia eden durağan Tanrı anlayışı hâkimdir. Ancak bu yönelimdeki kişiler bazen panteizme (her şey Tanrı'dır düşüncesi) de kayabilmektedir. Oysa İslami düşünce sistemi, özellikle tasavvufi öğreti, Allah'ın sürekli olarak varlık âlemine dokunduğu, tecelli ettiğini ve âlem ile dinamik bir ilişki içinde olduğunu savunur. Mevlânâ, İbnü'l-Arabî ve diğer Anadolu erenleri Allah ve evren arasındaki ilişkiyi Kur'an ve Hadis ışığında (yani nübüvvet çizgisinde) açıklayan bir kâinat tasavvurunu dillendirdiler.
Muhyiddin Arabî varlık tasavvuru ile (bir diğer ismiyle Vahdet-i vücud) simgeleşmiş en ünlü bir isimdir. Ortaya koyduğu âlem (evren) tasavvuru Allah-âlem-insan ilişkisinin sırlarını açıklamış ve fikirleri yüzyıllardır önemini korumaktadır. Birçoğumuzun belli bir süre sonra idraklerinin donduğu bir alanda, alemi tasvir etmek için kafa yormuştur ve dev eserler (el-Fütûhatü'l-Mekkiyye, Fusûsu'l-hikem) ortaya dökmüştür. Sonrasında, ona alternatif olabilecek başka yönde bir izahat da ortaya çıkamamıştır.
Vahdet-i vücud kavrayışı, İslam dinini özümsemiş, marifet ile aydınlanan aklın en üst noktada kullanılmasını gerektiren ve insanlığın aradığı Allah-âlem-insan ilişkisini açıklama iddiasında olan önemli bir düşünce sistemidir. Özellikle günümüz gençliğinin önüne kolay anlaşılır bir şekilde Allah-âlem-insan ilişkisini açıklayan, alternatif bir düşünce sistemi konulabilmelidir. Bir kişide, Müslümanda, Türkte aklı ve ruhunu tatmin edecek düzeyde bir alemi anlama idraki (Allah-âlem-insan ilişkisinin izahı) ve doktrini olmalıdır.
Anadolu'da geçmişte pratiği ve kültürel izleri olan Yunus Emre, Mevlana başta olmak üzere Anadolu tasavvuf ekolünün düşünce mimarları, varlık alemini vahdet-i vücud yorumu ile kavrayarak yaşadıkları dönemin dini ve kültürel hayatında derin izler bırakmışlardır. Bu birikimin günümüz gençliğine aktarılması, özellikle alem, varlık ve yaratılış ile ilgili gençliğin arayışına yol gösterebilir. İslam dinin bu derin felsefi cephesi verilmeden, sadece emir ve yasak olarak sunulması önemli bir eksiktir.
Bugün sadece batı gençliği değil, bizim gençliğimiz de fikri ve nefsi (süfli) buhran içinde bocalamaktadır. Bu nedenle arayışındaki insanlığa, Allah-âlem-insan-varlık ilişkisi konusundaki sorularına tatmin edici açıklamalar yaparak bir yorum, bir doktrin sunulmalıdır. Beraberinde Türk gençliğini, sosyal medya esaretinde debelenmekten kurtarmak için önüne, onun seciyesine uygun ülküler konulmalı ve ona örnek rol modeller sunulmalıdır. Bu memleketin taş gibi ülkücü insanları önlerine doğru ülküler konulamadığı için, eridi buharlaştı gitti. Atlantik, Avrupa ülkü, çeteler rol model oldu.
Felsefenin ve kelamın tıkandığı hususlarda "Varlık ve Allah ile irtibat nasıldır?" sorularına doğru cevaplar verebilen ilim erbabı olmalıdır. Mevlânâ veya Muhyiddin Arabî gibi Anadolu erenleri ile simgeleşen varlık anlayışı ve ortaya koyduğu âlem tasavvuru, bugün gençliğinin felsefi sorularına cevap verebilecek önemli ve doğru bir adrestir. Şunlar serbest, bunlar yasak şeklinde sınırlı izahatların ya da siyasi hikayelerin din olarak sunulması arayıştaki gençliği felsefi ve duygu olarak tatmin etmemektedir.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk Konya ziyaretinde Mevlevi dergâhı ve sema ayini için söylediği "Mevlâna, Müslümanlığı Türk ruhuna aşılayan bir âlimdir, Mevlevîliğe gelince o tamamen Türk geleneklerinin Müslümanlığa nüfuz (harmanlandığı) örneğidir", Sema için ise, "dönerek ayakta ve hareket halinde Allah'a yaklaşma fikri, Türk dehasının en tabii ifadesidir" demiştir. Ondan sonra hiçbir cumhurbaşkanı bu derinlikte kuşatıcı konuşamamıştır.
Türk Tasavvuf Doktrini ve Gençlik:
Kültürel ve dini bir zenginliğimiz olan Anadolu erenlerinin yorumlarını referans alarak soyut konuların anlaşılmasını kolaylaştırıcı dijital teknoloji ile oluşturulmuş modeller, resim ve animasyonlar geliştirilmeli ve başta gençliğimiz olmak üzere insanlığın idrakine sunulmalıdır. Özellikle nübüvvet düşüncesinden uzak batı felsefesine dayanan nihilizm, panteizm, agnostizm vb gibi akımlarına alternatif Türk Tasavvuf felsefesinin kainatı yorumlama ve varlık anlayışı bir alternatif olarak gençliğimize sunulmalıdır. Bu sayede küresel güçlerin oyuncağı olan katı ve sapkın dini akımların anlamsızlığı ve tutarsızlığı felsefi olarak ortaya konulabilir. Bu ruh inkılabı ile Türk gençliği yeni bir kâinat devletini kuracaktır.
Nitekim Gazi Mustafa Kemal Atatürk, döneminde bu durumların farkında bir liderdi. Atatürk Anadolu erenleri gibi (vahdeti vücud kavrayışı ile) kâinatı yorumlayan birisidir. Döneminde bu konuda önemli eserleri olan Prof. Dr. Ferit Kam'ı köşke davet ederek zaman zaman sohbetler yapmıştır. Yeni Türk devletinde Milli Eğitim müfredatlarına tasavvuf edebiyatı, divan edebiyatı ve halk edebiyatı konuları içerisinde Anadolu erenleri ve tasavvuf anlayışının serpiştirilmesinde bu sohbetlerin büyük katkısı olmuştur. Yeni müfredat ile liseli gençlerde Anadolu Türk İslam aidiyeti oluşturulmaya çalışılmış ve Alem-Allah-insan münasebetinin nasıl olduğu edebiyat dersi içerisinde verilmiştir. Bu yolla gençlerin o dönem yaygın olan bolşevik-ateist, panteist felsefelerden etkilenmeleri önlenmeye çalışılmıştır. Yunus, Mevlana, Hacı Bektaş, İbnü'l-Arabi, Fuzuli, Itri, Süleyman çelebi (Mevlid) gibi isimlerin eserlerine lise müfredatında özellikle yer verilmiştir. Bu vesile ile ben de, lise yıllarımda (1981-1984) edebiyat derslerinde Yunus Emre yi tanıyıp, Anadolu erenlerinin tasavvuf yorumları ile tanışma fırsatı bulduğum için hazırlayanlara minnettarım.
Oysa ki, şu dünyada, zerreden-kürreye her an birçok tecelli ile karşılaşıyoruz ve alemin kusursuz işleyişi bizi yaratıcıya hayran bırakıyor.
Deist düşüncede Allah'ın, yeryüzüne ilk dokunuşundan sonra hiçbir şeye müdahale etmeyeceğini iddia eden durağan Tanrı anlayışı hâkimdir. Ancak bu yönelimdeki kişiler bazen panteizme (her şey Tanrı'dır düşüncesi) de kayabilmektedir. Oysa İslami düşünce sistemi, özellikle tasavvufi öğreti, Allah'ın sürekli olarak varlık âlemine dokunduğu, tecelli ettiğini ve âlem ile dinamik bir ilişki içinde olduğunu savunur. Mevlânâ, İbnü'l-Arabî ve diğer Anadolu erenleri Allah ve evren arasındaki ilişkiyi Kur'an ve Hadis ışığında (yani nübüvvet çizgisinde) açıklayan bir kâinat tasavvurunu dillendirdiler.
Muhyiddin Arabî varlık tasavvuru ile (bir diğer ismiyle Vahdet-i vücud) simgeleşmiş en ünlü bir isimdir. Ortaya koyduğu âlem (evren) tasavvuru Allah-âlem-insan ilişkisinin sırlarını açıklamış ve fikirleri yüzyıllardır önemini korumaktadır. Birçoğumuzun belli bir süre sonra idraklerinin donduğu bir alanda, alemi tasvir etmek için kafa yormuştur ve dev eserler (el-Fütûhatü'l-Mekkiyye, Fusûsu'l-hikem) ortaya dökmüştür. Sonrasında, ona alternatif olabilecek başka yönde bir izahat da ortaya çıkamamıştır.
Vahdet-i vücud kavrayışı, İslam dinini özümsemiş, marifet ile aydınlanan aklın en üst noktada kullanılmasını gerektiren ve insanlığın aradığı Allah-âlem-insan ilişkisini açıklama iddiasında olan önemli bir düşünce sistemidir. Özellikle günümüz gençliğinin önüne kolay anlaşılır bir şekilde Allah-âlem-insan ilişkisini açıklayan, alternatif bir düşünce sistemi konulabilmelidir. Bir kişide, Müslümanda, Türkte aklı ve ruhunu tatmin edecek düzeyde bir alemi anlama idraki (Allah-âlem-insan ilişkisinin izahı) ve doktrini olmalıdır.
Anadolu'da geçmişte pratiği ve kültürel izleri olan Yunus Emre, Mevlana başta olmak üzere Anadolu tasavvuf ekolünün düşünce mimarları, varlık alemini vahdet-i vücud yorumu ile kavrayarak yaşadıkları dönemin dini ve kültürel hayatında derin izler bırakmışlardır. Bu birikimin günümüz gençliğine aktarılması, özellikle alem, varlık ve yaratılış ile ilgili gençliğin arayışına yol gösterebilir. İslam dinin bu derin felsefi cephesi verilmeden, sadece emir ve yasak olarak sunulması önemli bir eksiktir.
Bugün sadece batı gençliği değil, bizim gençliğimiz de fikri ve nefsi (süfli) buhran içinde bocalamaktadır. Bu nedenle arayışındaki insanlığa, Allah-âlem-insan-varlık ilişkisi konusundaki sorularına tatmin edici açıklamalar yaparak bir yorum, bir doktrin sunulmalıdır. Beraberinde Türk gençliğini, sosyal medya esaretinde debelenmekten kurtarmak için önüne, onun seciyesine uygun ülküler konulmalı ve ona örnek rol modeller sunulmalıdır. Bu memleketin taş gibi ülkücü insanları önlerine doğru ülküler konulamadığı için, eridi buharlaştı gitti. Atlantik, Avrupa ülkü, çeteler rol model oldu.
Felsefenin ve kelamın tıkandığı hususlarda "Varlık ve Allah ile irtibat nasıldır?" sorularına doğru cevaplar verebilen ilim erbabı olmalıdır. Mevlânâ veya Muhyiddin Arabî gibi Anadolu erenleri ile simgeleşen varlık anlayışı ve ortaya koyduğu âlem tasavvuru, bugün gençliğinin felsefi sorularına cevap verebilecek önemli ve doğru bir adrestir. Şunlar serbest, bunlar yasak şeklinde sınırlı izahatların ya da siyasi hikayelerin din olarak sunulması arayıştaki gençliği felsefi ve duygu olarak tatmin etmemektedir.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk Konya ziyaretinde Mevlevi dergâhı ve sema ayini için söylediği "Mevlâna, Müslümanlığı Türk ruhuna aşılayan bir âlimdir, Mevlevîliğe gelince o tamamen Türk geleneklerinin Müslümanlığa nüfuz (harmanlandığı) örneğidir", Sema için ise, "dönerek ayakta ve hareket halinde Allah'a yaklaşma fikri, Türk dehasının en tabii ifadesidir" demiştir. Ondan sonra hiçbir cumhurbaşkanı bu derinlikte kuşatıcı konuşamamıştır.
Türk Tasavvuf Doktrini ve Gençlik:
Kültürel ve dini bir zenginliğimiz olan Anadolu erenlerinin yorumlarını referans alarak soyut konuların anlaşılmasını kolaylaştırıcı dijital teknoloji ile oluşturulmuş modeller, resim ve animasyonlar geliştirilmeli ve başta gençliğimiz olmak üzere insanlığın idrakine sunulmalıdır. Özellikle nübüvvet düşüncesinden uzak batı felsefesine dayanan nihilizm, panteizm, agnostizm vb gibi akımlarına alternatif Türk Tasavvuf felsefesinin kainatı yorumlama ve varlık anlayışı bir alternatif olarak gençliğimize sunulmalıdır. Bu sayede küresel güçlerin oyuncağı olan katı ve sapkın dini akımların anlamsızlığı ve tutarsızlığı felsefi olarak ortaya konulabilir. Bu ruh inkılabı ile Türk gençliği yeni bir kâinat devletini kuracaktır.
Nitekim Gazi Mustafa Kemal Atatürk, döneminde bu durumların farkında bir liderdi. Atatürk Anadolu erenleri gibi (vahdeti vücud kavrayışı ile) kâinatı yorumlayan birisidir. Döneminde bu konuda önemli eserleri olan Prof. Dr. Ferit Kam'ı köşke davet ederek zaman zaman sohbetler yapmıştır. Yeni Türk devletinde Milli Eğitim müfredatlarına tasavvuf edebiyatı, divan edebiyatı ve halk edebiyatı konuları içerisinde Anadolu erenleri ve tasavvuf anlayışının serpiştirilmesinde bu sohbetlerin büyük katkısı olmuştur. Yeni müfredat ile liseli gençlerde Anadolu Türk İslam aidiyeti oluşturulmaya çalışılmış ve Alem-Allah-insan münasebetinin nasıl olduğu edebiyat dersi içerisinde verilmiştir. Bu yolla gençlerin o dönem yaygın olan bolşevik-ateist, panteist felsefelerden etkilenmeleri önlenmeye çalışılmıştır. Yunus, Mevlana, Hacı Bektaş, İbnü'l-Arabi, Fuzuli, Itri, Süleyman çelebi (Mevlid) gibi isimlerin eserlerine lise müfredatında özellikle yer verilmiştir. Bu vesile ile ben de, lise yıllarımda (1981-1984) edebiyat derslerinde Yunus Emre yi tanıyıp, Anadolu erenlerinin tasavvuf yorumları ile tanışma fırsatı bulduğum için hazırlayanlara minnettarım.
Prof. Dr. Mustafa Yavuz Köker / diğer yazıları
- Allah-Evren-İnsan ilişkisi ve doktrin tartışmaları / 18.11.2026
- Siyaset tekrar Avrupa Birliği davulunu çalmaya başladı / 18.05.2026
- Kıbrıs notları: Turizm, tarım ve geleceğin cazibe merkezi / 12.05.2026
- İslam dünyasının paratoneri Rusya mı? / 02.03.2026
- Geleceği Savunmak konferans serisinin sonuçları / 19.01.2026
- Uyuşturucu ve kötülükle mücadelede toplumsal refleks şart / 30.12.2025
- Çağdaş antiemperyalist mücadele nasıl olmalıdır? / 16.11.2025
- NATO'ya nasıl girdik: Bir hatıra / 13.11.2025
- Andımız ve milli aidiyet: Gençliğimize sahip çıkma zamanı / 29.09.2025
- Trump'ın gizemli sağlık sorunu ve organ nakli / 11.09.2025
- Siyaset tekrar Avrupa Birliği davulunu çalmaya başladı / 18.05.2026
- Kıbrıs notları: Turizm, tarım ve geleceğin cazibe merkezi / 12.05.2026
- İslam dünyasının paratoneri Rusya mı? / 02.03.2026
- Geleceği Savunmak konferans serisinin sonuçları / 19.01.2026
- Uyuşturucu ve kötülükle mücadelede toplumsal refleks şart / 30.12.2025
- Çağdaş antiemperyalist mücadele nasıl olmalıdır? / 16.11.2025
- NATO'ya nasıl girdik: Bir hatıra / 13.11.2025
- Andımız ve milli aidiyet: Gençliğimize sahip çıkma zamanı / 29.09.2025
- Trump'ın gizemli sağlık sorunu ve organ nakli / 11.09.2025



























































