logo
17 KASIM 2026

Aptallık özgürlüğü kısıtlar

17.11.2026 00:00:00
 

Geçtiğimiz günlerde Bilal Karamus abi ile yaptığımız telefon konuşmasında sarf ettiği bir cümle uzun uzun zihnimde yankılandı: "Aptallık özgürlüğü kısıtlar."

 O an fark ettim ki bu kısa ifade, bugün Türk halkının içinde bulunduğu derin ruh hâlini ve toplumsal açmazı ne kadar da keskin bir şekilde ifade ediyor. Ekonomik olarak ezilmiş, hayattan bezmiş, yarınlara dair ümidi törpülenmiş geniş kitlelerin bugün sürüklendiği o atalet, bu cümlenin hakikatini her gün yeniden gözler önüne seriyor.

Aslında günümüz dünyasına baktığımızda, modern bireyin, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar hak ve imkân çeşitliliğiyle çevrelendiğini görürüz; yürüyebileceği yollar, seçebileceği seçenekler, yapabilecekleri işler, kurabileceği cümleler teorik olarak sınırsız gibidir. Oysa felsefi açıdan özgürlük, dışsal engellerin yokluğuyla değil, öznenin kendi içsel potansiyelini fiiliyata dökme kapasitesiyle tanımlanır. Bu kapasitenin önündeki en büyük engel ise, dışarıdan dayatılan yasaklar değil, insanın kendi rızasıyla boyun eğdiği zihinsel uyuşukluktur.

Baruch Spinoza, insanın özgürlük sanısının sıklıkla cehaletten beslendiğini söyler. Taş havaya atıldığında, kendi iradesiyle uçtuğunu sanabilirdi; çünkü hareketinin nedenini bilmez, sadece kendi uçma arzusunu hissederdi. Modern insanın durumu da bundan farklı değildir. Sloganlarla düşünen, olayların arkasındaki nedensellik zincirini sorgulamayan, ekonomik çaresizliğin yarattığı tükenmişlik içinde bilgi akışının dijital gürültüsünde kaybolan birey, özgür iradeye sahip olduğunu zannederken aslında dışarıdan enjekte edilen dürtülerin pasif bir nesnesidir.

Immanuel Kant'ın Was ist Aufklärung? (Aydınlanma Nedir?) metninde "Ergin olmayış" olarak tanımladığı durum, tam da bu felsefi kopuştur. Kant'a göre ergin olmayış, başkasının kılavuzluğuna duyulan mahkûmiyettir; sebebi de akıl eksikliği değil, kendi aklını başkasının rehberliği olmadan kullanma cesaretinden veya kararlılığından yoksunluktur. Başlıkta andığımız "aptallık" kavramı da bu eksenden okunmalıdır: Bu, biyolojik bir kusur değil, bireyin düşünme sorumluluğunu omuzlarından atarak konforlu bir zihinsel sığınağa çekilmesidir.

Bugünün dünyasında bu zihinsel kaçış, eskisinden çok daha sinsi bir kisveye bürünmüştür. Hayat gailesinden ve geçim derdinden yorgun düşmüş kitleler için dijital çağın bilgi yığınları, insanı aydınlatmak yerine bir beyin bulanıklığına sürüklemektedir. Sosyal medyanın akışında kaybolan, derinlemesine okumayı ve araştırmayı lüks addeden zihin, karmaşık toplumsal ve ahlaki gerçekliği iki satırlık sloganlara indirgemeye başlamıştır.

Bu sığlaşma,  - örneğin kahve masalarının sürekli birbirini besleyen muhabbetleri gibi - ezberci sohbetlerinden beslenen dogmatik bir konformizm üretir. İnsan, hayatındaki sıkışmışlığı sorgulamak yerine verilenleri birer tabu gibi savunur; farklı seslere kulak tıkamakta sakınca görmez. Çünkü düşünmek zahmetlidir, şüphe etmek ise huzur kaçırıcıdır. Oysa felsefe, tam da bu huzurlu dogmatizmi sarsmakla başlar. Sokrates'in "Sorgulanmamış hayat yaşamaya değer değildir" ihtarını reddeden her birey, kendi zihninin etrafına ördüğü duvarları dış dünyadan gelen bir koruma kalkanı zanneder. O duvarlar koruyucu değil, bizzat zihinsel birer hapishanedir.

Bence İslam düşünce geleneğinde yer alan ve halk arasında köklü bir düstur olan "Aklı olmayanın dini yoktur" sözü, tam da bu noktada meseleye derin bir teolojik ve felsefi boyut kazandırır. Bu ifade, biyolojik bir akıl yokluğundan ziyade, insanın en büyük emaneti olan akli melekesini çalıştırmasını, muhakeme etmesini şart koşar. Dinî ve ahlaki sorumluluğun bile ön koşulu olan "akıl", insanın kendi bilincine sahip çıkması demektir.

Aklını askıya alan, düşünmeyi başkalarına devreden ve hakikati aramaktan vazgeçen bir insan, en yüce manevi alanlarda dahi sorumluluğunu yitirdiği gibi, özgürlük alanında da aynı mahrumiyeti yaşar. Çünkü akıl yürütme melekelerini kullanmayan bir zihin, ne neyin özgürlük olduğunu idrak edebilir ne de o özgürlüğün altındaki iradeyi taşıyabilir. 

Özgürlük felsefesi, Aristoteles'in eudaimonia (mutluluk, iyi yaşama hali) kavramına uzanır. İnsanın özgürleşmesi, yalnızca hayatta kalma reflekslerinin ötesine geçerek ruhsal ve zihinsel potansiyelini gerçekleştirmesiyle mümkündür. Maslow'un ihtiyaçlar piramidinin tepesindeki "kendini gerçekleştirme" basamağı da bu felsefi temele yaslanır: Bireyin estetik bir duyuş geliştirmesi, erdem üretmesi, derin bir entelektüel içerik inşa etmesidir.

Ancak aptallık dediğimiz bu psikolojik atalet toplumsal bir tabiat kazandığında —özellikle ekonomik ezilmişlik ve ümitsizlik insanları sardığında— birey bu piramidin zirvesine tırmanma iradesini tamamen yitirir. Menü aynıdır ama o yalnızca ilk satırı okur; Ezop'un tilkisi gibi ulaşamadığı ya da anlamaya üşendiği derinlikleri "zaten gereksiz" ilan ederek arzularını budar. "Böyle gelmiş böyle gider" diyerek kabullendiği o daracık hayatı, kendi özgür tercihi sanır. Çark kendi ağırlığıyla döner; kimsenin zincire, kimsenin yasaklara ihtiyacı kalmaz.

Özgürlük, dışarıdan bahşedilen bir lütuf değil, sürekli bir zihinsel uyanıklık halidir. Aptallık ise bu uyanıklığı reddetmenin, aklın kullanılmadığı için körelmesine rıza göstermenin adıdır.

 İnsan, özgürlüğünü kısıtlayan en büyük engelin yine kendi zihinsel tembelliği ve çaresizliğe teslim oluşu olduğunu fark edemez. Sorgulamadığımız her durum, irdelemeden kabul ettiğimiz her yargı ve başkalarına devrettiğimiz her düşünme eylemi, bizi biraz daha görünmez bir kafesin içine hapseder. Özgürlük, ancak akletmenin, muhakeme edebilmenin cesaretle öne atıldığı yerde başlar; o cesaret söndüğünde ise geriye yalnızca zincirlerini okşayan kölelerin huzurlu sessizliği kalır.

 
İbrahim Yıldız / diğer yazıları
logo

Beşyol Mah. 502. Sok. No: 6/1
Küçükçekmece / İstanbul

Telefon: (212) 624 09 99
E-posta: internet@yenimesaj.com.tr gundogdu@yenimesaj.com.tr


WhatsApp iletişim: (542) 289 52 85


Tüm hakları Yeni Mesaj adına saklıdır: ©1996-2026

Yazılı izin alınmaksızın site içeriğinin fiziki veya elektronik ortamda kopyalanması, çoğaltılması, dağıtılması veya yeniden yayınlanması aksi belirtilmediği sürece yasal yükümlülük altına sokabilir. Daha fazla bilgi almak için telefon veya eposta ile irtibata geçilebilir. Yeni Mesaj Gazetesi'nde yer alan köşe yazıları sebebi ile ortaya çıkabilecek herhangi bir hukuksal, ekonomik, etik sorumluluk ilgili köşe yazarına ait olup Yeni Mesaj Gazetesi herhangi bir yükümlülük kabul etmez. Sözleşmesiz yazar, muhabir ve temsilcilere telif ödemesi yapılmaz.