Milli Ekonomi Modeli'nde yaşlılık

2007 yılında Almanya'nın üniversite şehri Heidelberg'de yapılan 3. Milli Ekonomi Modeli (MEM) Kongresi'nde, İtalya Parma Üniversitesi'nden Prof. Dr. Francesca Daveri, yaptığı sunumda, "Çoğu zaman yaşlı insanların çok zor şartlara düştüğü ve liberal pazar şartlarında ayakta kalamadığını gördüklerini" ifade ile Avrupa ülkelerinde mevcut sosyal devlet sisteminin yetersiz olduğunu vurgulamıştır. Daveri; "Prof. Dr. Haydar Baş'ın MEM'ni, sosyal devlet, sosyal güvenlik projeleri bize ışık tutuyor. Külfet görülen yaşlı sınıf, MEM insanına tüketici olarak değer verip kaynak olarak gördüğü için yaşlansa da bu model açısından insanların değeri azalmıyor. İnsanlara belli bir yaşta sizin yeriniz yok artık, çıkın gidin denilmiyor. Kimseye yol gösterilmiyor" diyerek Batı kapitalist sisteminin aciziyetini dile getirmişti.

Tüm dünyada doğum oranları düşerken yaşlı nüfusun da belirgin arttığı yadsınamaz bir gerçek iken 2005 yılında kaleme alınan MEM, uygulanacağı ülkede tüm bireylerin refah ve saadetini hedeflerken yaşlı nüfusu da göz ardı etmemiştir. 

Bu bağlamda derinlemesine yapılan analizlerde MEM'in, yaşlı bireylerin karşılaştığı temel sorunlar tesbit ettiği ve bu sorunlara yönelik yenilikçi çözümler önerdiği de dikkati çekmiştir. Bu tespitler aşağıda analiz edilmiştir.

Yaşlı bireylerin karşılaştığı temel sorunların tespiti

MEM'e göre, mevcut kapitalist sistem içerisinde yaşlılar genellikle ekonomik bir "yük" olarak görülmekte ve sistemin dışına itilmektedir. Bu durumun yarattığı temel sorunlar şu başlıklar altında toplanabilir: 

Fiziksel ve sağlık sorunları: Sağlık hizmetlerinin özelleşmesi ve ilaç fiyatlarının yüksekliği nedeniyle tedaviye erişim zorluğu ile yetersiz beslenmeye bağlı kronik rahatsızlıklar ve çevresel kirliliğin tetiklediği sağlık sorunları sayılabilir.

Psikolojik sorunlar: Liberal pazar şartlarında yaşlıların "işe yaramaz" veya "yük" görülmesiyle oluşan değersizlik hissi ile sosyal bağların zayıflamasıyla artan yalnızlık ve gelecek kaygısı vardır.

Sosyo-ekonomik sorunlar: Emekli maaşlarının açlık sınırının altında kalması ve satın alma gücünün kaybı ile gelir yetersizliği nedeniyle sosyal yaşamdan dışlanma ve teknolojik/modern yaşamın getirdiği maliyetleri karşılayamama büyük sorundur.

Çevresel ve mimari sorunlar: Onurlu bir yaşam sürmeye uygun, maliyeti karşılanabilir konut eksikliği ile çarpık kentleşme ve sanayileşmenin yarattığı sağlıksız yaşam alanları, yaşlı için büyük bir sorundur.

Uygulanabilir ve yenilikçi çözüm önerileri

MEM, "insanı yaşat ki devlet yaşasın" ilkesiyle, yaşlıları bir yük değil, tüketim kabiliyetleriyle ekonomiyi canlandıran değerli bireyler olarak konumlandırır. Buna göre yukarıda tespit edilmiş olan sorunlara çözüm önerileri de şunlardır:

Fiziksel ve sağlık sorunlarına yönelik çözümler kısa vadeli ve yerel olarak mahalle düzeyinde "Aile Hekimliği" ve "Mobil Sağlık Hizmetleri" ile hizmetin yaşlının ayağına götürülmesi değerli görülmüştür. Uzun vadeli ve sistemsel olarak sağlık hizmetlerinin tamamen ücretsiz hale getirilmesi; ilaç ve hastane giderlerinin devlet tarafından, prim zorunluluğu olmaksızın karşılanması ile yerli ilaç sanayisinde AR-GE çalışmalarının devlet eliyle desteklenerek maliyetlerin düşürülmesi şeklinde görülmektedir.

Psikolojik sorunlara yönelik çözüm önerileri kısa vadede yaşlıların sosyalleşebileceği, kültürel ve sanatsal faaliyetlerde bulunabileceği yerel "Sosyal Merkezler" ve dinlenme alanlarının inşası iken sistemsel uzun vadeli çözümleri toplumda "yaşlıların bir yük olduğu" algısını yıkan, insan merkezli bir eğitim sisteminin hayata geçirilmesi, yaşlıların tecrübelerinden faydalanılacak danışmanlık mekanizmalarının devlet yapısına entegre edilmesi olarak sayılabilir.

Sosyoekonomik sorunlara yönelik çözümleri, ilk aşamada kimsesiz yaşlılara ilk aşamada "Vatandaşlık Maaşı" bağlanması ve temel ihtiyaçlarının devlet garantisine alınması sayılabilir. Uzun vadede ise devletin senyoraj hakkını kullanarak her vatandaşa sunduğu "Vatandaşlık Maaşı" ile yaşlıların ekonomik bağımsızlığının sağlanması, emekli maaşlarından yapılan tüm vergi ve kesintilerin kaldırılarak maaşlara yansıtılması olarak sayılabilir.

Yaşlıların çevresel ve mimari sorunlarına yönelik çözümler, yerel ve kısa vadeli yaşlıların erişimine uygun, engelsiz ulaşım ve kamusal alan düzenlemelerinin belediyelerce hızlandırılması yanında kalıcı olarak evi olmayan yaşlılara, arsa payı alınmaksızın, maliyetine, 20-25 yıl vadeli ve faizsiz konut edindirme projelerinin uygulanması denilebilir. Ayrıca çevre kirliliğini önleyen bor tabanlı teknolojiler ve benzeri temiz enerji kaynaklarının kullanımıyla daha sağlıklı yaşam alanlarının oluşturulması da sayılabilir.

MEM özelinde yaşlılar için tespit ettiğim noktalar haricinde kendi gözlemlerimle de bazı öneriler sunmak isterim:

- Yaşlı Bakanlığı: Toplam nüfustaki oranı her gün artan yaşlı nüfusun, kadın, çocuk ve engelliler gibi bakanlık seviyesinde temsil edilmesi sorunlara hızlı ve kalıcı çözüm üretilmesinde yardımcı olacaktır.

- Irk, cins, mezhep ve etnik köken gözetmeksizin yaşlıya saygı, şefkat ve sevgi ile yaklaşımın devlet kurumlarında teamül ve gelenek haline getirilmesi gereklidir.

- Yaşlı dostu şehirler kurmak: Yeni kurulan yerleşim yerleri ile var olan şehirleri "yaşlı dostu" statüsü almaları için gerekli destek, teşvik ve denetim mekanizmalarını kullanarak tüm yaşamsal mekânlar "yaşlı dostu şehir" statüsünde düzenlenmelidir.

- Yaşlıların aktif katılabilecekleri sivil toplum örgütleri (vakıf, sendika, dernek vb.) ile toplumda temsil kabiliyetleri artırılmalıdır.

- Üniversite, ilgili özel kurumlar, ilgili sivil toplum örgütleri, belediye ve örgün okullar düzeyinde yaşlılar için sosyal, kültürel, sağlık, eğitim ve ekonomik sahada projeler oluşturulmalı ve bu projelere destek sağlanmalıdır.

- Yaşlı uğraşı alanları oluşturmak: Uğraşı bahçesi, evcil hayvan, ev veya kümes hayvanı temini veya yetiştirilmesi konusunda ticari kaygısı ve beklentisi olmadan, devlet, belediye ve özel kurumlar teşvik edilmelidir.

- Hukuki temsil ve destek: Türk Ceza Kanunu'nda, bebek ve çocuklara karşı işlenmiş suçlarla ilgili tanımlamalar olduğu gibi yaşlı birey de ayrı başlık ve tanımlama altında onlara karşı işlenmiş suçlarda verilecek cezaların ayrı düzenlenmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak MEM'e göre, yaşlılara sağlanan bu destekler sadece bir "yardım" değil, piyasada eksik olan talebi tamamlayan bir iktisat kuralıdır. Yaşlıların harcamaları üretimi tetikleyecek, bu da ekonomide sürekli büyümeyi ve sosyal barışı beraberinde getirecektir.