Terörsüz Türkiye'yi anlamak -IV- Federasyon tartışması nereden çıkıyor?

İlk üç yazımızda "Terörsüz Türkiye" sürecinin devlet politikası olarak sunulmasını, çerçeve yasa tartışmalarını ve kimlik siyasetinin Türkiye'nin ortak vatandaşlık anlayışı üzerindeki muhtemel sonuçlarını ele aldık. Üçüncü yazımızı şu soruyla bitirmiştik: Terörü sona erdirirken ortak vatandaşlık anlayışımızı mı güçlendiriyoruz; yoksa kimlik siyaseti üzerinden Cumhuriyet'in devlet ve millet anlayışını yeniden tartışmaya mı açıyoruz?

Şimdi bunun doğal devamı olan başka bir soruya geliyoruz: Federasyon tartışması nereden çıkıyor? Bugün ana siyasi tartışma açıkça 'Türkiye federasyona geçsin' şeklinde yürütülmüyor. Ancak böylesine köklü devlet değişiklikleri çoğu zaman bir günde ve doğrudan bu isimlerle gündeme gelmez. Önce kavramlar tartışılır. Ardından yetkiler konuşulur. Sonra hukuk değişir. Nihayet bütün bu değişikliklerin toplamı devletin idari yapısını etkileyebilir.

Bu nedenle kavramları doğru kullanmak gerekiyor. Yerinden yönetim başka şeydir. Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi başka şeydir. Özerklik başka şeydir. Federasyon ise bambaşka bir devlet modelidir. Türkiye Cumhuriyeti üniter bir devlettir. Devletin egemenliği ve anayasal düzeni tektir. Belediyelerin ve diğer mahallî idarelerin yetkilerinin bulunması bu üniter yapıyı ortadan kaldırmaz. Federasyonda ise anayasanın tanıdığı yetkilere sahip federe birimler ile federal devlet arasında anayasal bir yetki paylaşımı söz konusudur. Ancak mesele yalnızca belediyelerin daha fazla hizmet üretmesi veya yerel ihtiyaçların daha hızlı karşılanması olmaktan çıkar; bölgesel siyasi yetki, kimlik temelli temsil ve yasama niteliğine yaklaşan yetkiler tartışılmaya başlanırsa konu artık başka bir boyuta taşınır.

İşte hassasiyet gösterilmesi gereken çizgi burasıdır. Çünkü kimlik siyaseti ile idari yapı tartışması birbirinden bütünüyle bağımsız değildir. Bir önceki yazıda üzerinde durduğumuz gibi, vatandaşları ortak vatandaşlık kimliği yerine etnik ve mezhepsel topluluklar üzerinden tanımlamaya başlarsanız, bir süre sonra bu kimliklerin siyasal temsil talepleriyle karşılaşırsınız. Ardından şu soru gelir: Bu kimlikler sadece merkezî yönetimde mi temsil edilecek, yoksa kendi bölgelerinde daha geniş siyasi ve idari yetkilere de sahip olacaklar mı? İşte yerel yönetim, özerklik ve federasyon tartışmalarının kesiştiği nokta burasıdır.

Türkiye açısından mesele daha da önemlidir. Çünkü konu yalnızca teorik bir anayasa tartışması değildir. Türkiye'nin hemen güneyinde Irak ve Suriye bulunmaktadır. Irak'ta anayasal olarak federal bir yapı ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi vardır. Suriye'de ise yıllardır merkezî devlet ile ülkenin kuzeydoğusundaki Kürt ağırlıklı yapıların statüsü ve yetkileri tartışılmaktadır. Dolayısıyla Türkiye'deki kimlik ve yerel yönetim tartışmalarını çevremizdeki jeopolitik gelişmelerden tamamen bağımsız değerlendirmek mümkün değildir.

Burada bir başka noktaya daha dikkat etmek gerekiyor. Etnik veya mezhepsel kimliklerin devlet makamlarında ayrı ayrı temsil edilmesi düşüncesi ilk bakışta çoğulculuk ve kapsayıcılık olarak sunulabilir. Fakat Cumhuriyet'in vatandaşlık anlayışı bundan farklıdır. Cumhurbaşkanı Yardımcısının Kürt olması mümkündür. Alevi olması mümkündür. Laz, Çerkes veya Arap olması da mümkündür. Ancak bunun sebebi o makamın herhangi bir etnik veya mezhepsel topluluğa tahsis edilmiş olması değildir. O kişi Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olduğu için o makama gelebilir.

Devlet yönetiminde "bir makam Kürtlere, bir makam Alevilere, bir makam başka bir kimliğe" şeklinde bir anlayış yerleşmeye başlarsa, ortak vatandaşlık hukukundan kimliklerin siyasal temsiline dayanan farklı bir sisteme doğru kapı aralanmış olur. Bu nedenle MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli'nin 'Cumhurbaşkanı yardımcılarından biri Alevi, diğeri Kürt olsun' şeklindeki sözleri, yalnızca isimler üzerinden değil, ortaya koyduğu siyaset anlayışı bakımından da değerlendirilmelidir. Mesele bir Kürt'ün veya Alevi'nin Cumhurbaşkanı Yardımcısı olması değildir. Elbette olabilir. Mesele, devlet makamlarının etnik veya mezhepsel kimliklerin temsil makamları olarak tarif edilmeye başlanmasıdır. Cumhuriyet'in eşit vatandaşlık anlayışı buna ihtiyaç bırakmaz.

Burada Prof. Dr. Haydar Baş'ın yıllarca yaptığı uyarılar yeniden önem kazanıyor. Haydar Baş, Türkiye'nin önündeki meselenin yalnızca PKK terörü olmadığını; Türkiye, Irak, İran ve Suriye coğrafyasındaki Kürt unsurlar üzerinden yürütülen uluslararası projelerin de dikkatle takip edilmesi gerektiğini ifade ediyordu. Bu nedenle bugün Türkiye'de yaşananları sadece Türkiye'nin iç siyasetine bakarak okumak yeterli değildir. Irak'ta ne oluyor? Suriye'de nasıl bir yapı kuruluyor? İran'daki gelişmeler nereye gidiyor? ABD ve İsrail bölge için nasıl bir gelecek tasavvur ediyor? Bütün bunları aynı harita üzerinde değerlendirmek gerekiyor. Çünkü Türkiye'nin üniter yapısına ilişkin tartışmalar, Ortadoğu'nun son otuz yılda geçirdiği dönüşümden bağımsız değildir. Ancak burada önemli bir ayrımı özellikle yapmak gerekiyor.

Ortada kabul edilmiş bir anayasal düzenleme yoktur. Fakat bundan hareketle hiçbir tehlike bulunmadığını söylemek de doğru değildir. Asıl yapılması gereken, federatif bir yapıya götürebilecek siyasi, hukuki ve toplumsal zeminin oluşup oluşmadığını daha yolun başında sorgulamaktır. Çünkü devletler sadece anayasalarının başlığı değiştirilerek dönüşmez. Bazen yetkiler değişir. Bazen kavramlar değişir. Bazen vatandaşlık anlayışı değişir. Bazen merkez ile yerel arasındaki ilişki değişir. Bütün bunların toplamı zaman içerisinde bambaşka bir devlet modelini ortaya çıkarabilir.

Terörün sona ermesi elbette Türkiye için büyük bir kazanım olacaktır. Fakat terörü sona erdirmenin bedeli ortak vatandaşlık hukukunun zayıflatılması, kimlik siyasetinin kurumsallaştırılması veya üniter devlet yapısının tartışmaya açılması olmamalıdır. Bugün sorulması gereken soru artık şudur: Çerçeve yasa terörü sona erdirecek hukuki bir düzenleme olarak mı kalacaktır; yoksa ardından vatandaşlık, yerel yönetimler, özerklik ve nihayet devletin idari yapısına kadar uzanan yeni bir süreç mi gelecektir?

Bu soruyu sormak devletin geleceğine sahip çıkmaktır.

Devam edecek...