Bir seçmenin hikâyesinden insan zihninin derinliklerine

Geçenlerde uzun yıllardır tanıdığım AK Partili bir arkadaşla sohbet ediyordum. 2002 yılından beri aynı siyasi hareketi destekleyen biriydi. Eskiden saatlerce konuşur, münakaşa ederdik. Sürekli anlatacak bir şeyler üretmeye çalışır, vatan millet din üçlüsünü sonuna kadar kullanırdı. İddialıydı. Kendince yapılan yolları, hastaneleri, havaalanlarını, ekonomik büyümeyi örnek gösterir; eleştirileri tek tek çürütmeye çalışırdı. Kendinden emindi, özgüvenli görünürdü. Ordan burdan duyduğu her şeyi tam bir inançla sorgulamadan ve sorgulatmadan tekrar eder dururdu.

Bu defa ise farklıydı. Ekonomiyi inkâr etmiyor, hayat pahalılığını kabul ediyor, ülkenin ve gençlerin içine düştüğü çıkmazı görüyordu. Fakat sohbetin sonunda yine aynı cümleyi kurdu: "Yine de oyumu değişmem."

O an aklıma şu soru geldi: Gerçekten hâlâ aynı fikirde olduğu için mi böyle söylüyor? Görünürde öyle olmalıydı. Yoksa artık savunduğu şey siyasi tercihi değil, kendi geçmişi miydi? Fark ettiğim şey, beni siyasetten çok daha derin bir yere, insan zihninin çalışma biçimine götürdü.

Psikolog Leon Festinger'in geliştirdiği Bilişsel Çelişki Kuramı, insan zihninin en temel özelliklerinden birini ortaya koyar. İnsan, kendi hakkında tutarlı bir hikâye oluşturmak ister: "Ben aklı başında biriyim.", "Doğru kararlar veririm.", "Kolay kandırılmam." Bunlar sadece düşüncelerimizin değil, benliğimizin temel taşlarıdır. Şimdi ise yeni bir cümle kurması gerekiyor: "Yıllardır savunduğum konuda büyük ölçüde yanılmış olabilirim." İşte zihnin taşımakta zorlandığı yük budur. Çünkü burada yalnızca bir parti sorgulanmaz; insanın kendi muhakemesi, öngörüsü ve karar verme yeteneği de sorgulanır. Bu yüzden çoğu insan için fikir değiştirmek, yeni bir fikri benimsemekten daha zordur. Aslında değişmesi gereken yalnızca fikir değil, kişinin kendisi hakkında yıllardır anlattığı hikâyedir.

Bu noktada ikinci mekanizma devreye girer. Sosyal psikologlar Elliot Aronson ve Judson Mills'in çalışmaları, insanların büyük emek verdikleri şeyleri daha değerli görme eğiliminde olduklarını ortaya koymuştur. Buna "çaba gerekçelendirmesi" denir. Siyasette verilen emek yalnızca sandıkta kullanılan bir oy değildir. Yıllarca yapılan tartışmalar, bozulan dostluklar, katılınmış toplantılar, savunulan liderler ve harcanan zaman, zihinde görünmez bir yatırım hesabı oluşturur. Yatırım büyüdükçe vazgeçmenin psikolojik maliyeti de artar. Çünkü kişi sadece "Yanlış tercih yapmış olabilirim." demeyecek, aynı zamanda "Hayatımın önemli bir bölümünü yanlış değerlendirmiş olabilirim." ihtimaliyle de yüzleşecektir. İnsan zihni bundan kaçınmaya çalışır. Bu nedenle bazen yeni kanıtlar eski inançları değiştirmez; tam tersine, geçmişte verilen emek onları daha da güçlendirebilir.

Arkadaşımın dikkatimi çeken yönü artık duyarsızlaşmak ve hatta konuşmaktan kaçmak gibiydi. Belki de bu, fikrinin hiç değişmediği anlamına gelmiyordu. Tam tersine, zihninde ilk kez ciddi bir çatlak oluşmuştu. İnsanlar bir inancı çoğu zaman bir gecede terk etmezler. Önce savunmaları zayıflar, sonra konuşmaları azalır, ardından eski cümlelerini daha az tekrar ederler. En son değişen ise kimliktir; çünkü kimlik, zihnin en sağlam kalesidir.

 Aynı mekanizmalar klasik baskıcı dinî yapılarda, ideolojik hareketlerde, spor kulüplerinde, şirketlerde ve hatta uzun yıllar sürdürülen kişisel ilişkilerde de görülebilir. İnsan çoğu zaman gerçeği değil, geçmişte yaptığı yatırımın anlamını korumaya çalışır.

Sanırım, insan zihninin en büyük paradoksu budur: Geçmişte yanılmış olabileceğini kabul etmek, bugünü değiştirmekten daha zordur. Gerçek zihinsel olgunluk ise "Hiç hata yapmadım." diyebilmek değil; "Yeni bilgiler ışığında fikrimi değiştirebilirim." diyebilmektir. Çünkü insanı özgürleştiren şey, geçmişini kusursuz görmek değil; geçmişinin tutsağı olmamaktır.