Emmârenin çağı - Nefsin sanayisi: Biz mi böyleyiz, yoksa yönlendiriliyor muyuz?

Klasik anlatıdır: Bir zamanlar atalarımız yalnızca hayatta kalma dürtüsüyle çalışıyordu. Çimenlerdeki hışırtıya irkilen, tehdide anında öfkeyle karşılık veren, kabilesi dışındaki her şeyi düşman sayan bir varlıktı ilk insan. Ama medeniyet dediğimiz şey, tam olarak bu insanı geride bırakma yolculuğunun adı olarak tarif edildi. Yüzyıllar boyunca dinler, felsefeler, gelenekler hep aynı yöne işaret etti: daha erdemli, daha ahlaklı, empati kurabilen bir insana. Şefkat çemberini genişleten bir insana — önce ailesini, sonra bütün insanlığı, sonunda hayvanı, çevreyi, bütün bir ekolojiyi koruyabilen. Dar bir hayatta kalma refleksinden, geniş bir perspektiften bakabilen bir bilince doğru bir yükseliş. Medeniyetin asıl vaadi buydu: aletlerin birikmesi değil, insanın olgunlaşması. Bir piramit gibi — en altta yalnızca hayatta kalma kaygısı, en tepede kendini gerçekleştirmiş, kâmil insan.

Peki ne oldu?

Atomu parçaladık, genomu haritaladık, bir zamanlar koca bir binayı dolduran hesap gücünü herkesin cebine sığdırdık — ve bu muazzam gücü ne için kullanıyoruz? Kavga etmek, didişmek, en basit yöntemlerle birbirimizi alt etmek için. Bu makaleyi yazma fikrini bende oluşturan ana gelirsem, TV'de bir yemek programı: basit kimin daha iyi yemek yaptığını, daha iyi aşçı olduğunu gösterecek bir program. Ama ekranda gördüğümüz ne?  Yemek programı bir ringe dönüşmüş, jüri didişiyor, yarışma bir husumet törenine çevrilmiş. Sadece bu program mı böyle, televizyondaki bütün programlar, sosyal medya baştan aşağı  bu düzen üzerine kurulu. Tüm medya, sabahtan akşama laf atışmasının, hedef göstermenin, birbirinin üzerine yürümenin döndüğü bir arena. Her farklı görüş bir ihanet, her tartışma bir varlık-yokluk kavgası. En ileri çağda, en ilkel refleksle yaşıyoruz.

Yani yükselmesi gereken insan, geri düşüyor. Piramidin tepesine tırmanacakken en aşağı basamağa çakılıyor. Ve mesele tam burada. Eğer ilerleyeceğimize geriliyorsak, demek ki bir yerde bir hata yaptık — hem de aletlerimizde değil, problemin tanımında. Daha derinde: insanın tanımında.

Soru şu: biz mi böyleyiz? Yoksa biri bizi böyle olmaya mı itiyor?

Önce olguyu görelim: Bu bir arıza değil, bir iş modeli

Biraz araştırma yapınca, bu didişme atmosferinin tesadüfi bir çürümenin değil; belirli bir ekonominin ürünü olduğunu görürüz. Denklem basit: dikkat, paradır. Hem televizyonun hem sosyal medyanın geliri, sizin ekranın başında geçirdiğiniz süreyle doğru orantılı — ve insanı ekranda tutan şey huzur değil, gerilimdir.

Bu artık tahmin değil, ölçülmüş bir gerçek. MIT'den Vosoughi, Roy ve Aral'ın 126 bin haber zincirini incelediği 2018 çalışması, yalan haberlerin Twitter'da doğru haberlere göre yüzde 70 daha fazla paylaşıldığını, bir bilgiye altı kat daha hızlı ulaştığını gösterdi — üstelik botları ayıkladıklarında bile sonuç değişmedi: öfkeyi yayan robotlar değil, bizzat insanlardı. Frances Haugen'in 2021'de sızdırdığı Facebook iç belgeleri ise işi itiraf düzeyine taşıdı: 2018'de "kullanıcı refahını artıracağı" iddiasıyla yapılan algoritma değişikliğinin tam tersine "öfkeyi ödüllendirdiği" ortaya çıktı.

Buraya kadar tablo açık: evet, yönlendiriliyoruz. Ama sanırım burada durursak yarım bir cevap vermiş olurum. Çünkü hiçbir makine yoktan iştah üretemez. Algoritma bir ateş yakmıyor; sadece zaten kuru olan otu tutuşturuyor. Asıl soru şu: O kuru ot neden içimizde duruyor?

İçimizdeki kuru ot: Nefs veya günümüzün tabiriyle "modern vesvese"

İşte burada, çağımızın diliyle ("dopamin", "dikkat ekonomisi", "boşluk") tarif etmeye çalıştığımız şeyin çok daha eski ve keskin bir adı olduğunu fark ediyoruz. Bizim "gerilimle beslenen psikoloji" dediğimizin, tasavvuf geleneğinde çoktan konmuş bir ismi var: nefs-i emmâre — kötülüğü emreden nefs. Kur'an'da Hz. Yûsuf'un dilinden geçer: "Nefs, olanca şiddetiyle kötülüğü emreder." (Yûsuf, 53). Emmâre; şehvetin, gazabın, hırsın esiri olan, anlık dürtüyle hareket eden, yerinde duramayan, hep daha fazlasını isteyen nefstir.

Dinimizde kötülük hep ikili bir yapıyla anlatır: içeride, kötülüğe meyilli bir nefs; dışarıda ise ona durmadan fısıldayan bir şeytan — vesvese veren bir ses. Nefs zaten meyillidir; şeytan bu meyli kışkırtır, büyütür, harekete geçirir. İşte "biz mi böyleyiz yoksa yönlendiriliyor muyuz" ikilemi, aslında bu ikilemin ta kendisidir. Elbette o sosyal medya algoritması veya televizyondaki o kurgu gerçek bir şeytan değil — bu bir benzetme, bir metafor. Ama işlevi ürkütücü derecede aynı: dışarıdan, durmaksızın, içimizdeki en aşağı meyle fısıldayan bir ses. Modern bir vesvese makinesi. Kötülüğü o yaratmıyor; sadece zaten orada olanı kışkırtıyor.

Ama burada tasavvuf bize bir de yol gösterir. Nefsin yedi basamağı vardır ve insan bir yolcudur (seyr-i sülûk). En altta emmâre (kötülüğü emreden), üstünde levvâme (kendini kınayan, pişmanlık duyan — Kıyâme, 2), sonra mülhime (iyiyi kötüden ayırt etmeye başlayan — Şems, 8), sonra mutmainne (huzura ermiş — Fecr, 27) ve nihayet râziye, merziyye, kâmile. Bütün mesele bir yükseliştir. Şimdi bu haritayı öfke ekonomisinin üstüne koyalım — ortaya üç ürkütücü denklem çıkıyor.

Birincisi: Öfke ekonomisi, sanayileştirilmiş nefs-i emmâredir. Tarih boyunca her felsefe, her din, her medeniyet nefsi terbiye etmeye çalıştı; modern sistemin dâhiyane zalimliği ise emmâreyi sadece istismar etmek değil, onu ödüllendirmek. İnsanlık tarihinde ilk kez, insanı en aşağı basamağa çakılı tutmak para ediyor.

İkincisi — en can alıcı nokta: Sistem, tam olarak levvâmeye geçişi engellemek üzere kurulu. Levvâme, kınayan parmağı içeri çevirmektir: "Ben nerede hata ettim?" Muhasebenin, vicdanın uyanışı — ve yükselişin ilk gerçek basamağı. Oysa bütün araştırmalar, en yüksek etkileşimi ötekini suçlayan içeriğin topladığını gösteriyor. Yani algoritma, matematiksel olarak, parmağı hep dışarı çevirmeye ayarlı. Emmâre hep başkasını suçlar; levvâme kendini hesaba çekmekle başlar. Öfke ekonomisi, insanı emmârede hapsedip o ilk basamağı çıkmasını yapısal olarak baltalar — ebediyen "onlar" dedirtir, hiçbir zaman "ben" dedirtmez.

Üçüncüsü: Gürültü, mülhimeyi boğar. Steve Bannon'un formülünü hatırlayın: "bölgeyi boğ" — seni o kadar çok gürültüyle boğ ki, artık neyin doğru olduğunu ayırt etmeyi bırak. Bu, ayırt etme melekesini (furkan) gürültüde boğmaktır.

Bu psikolojiyi ilk silahlaştıran alan siyasettir. Reklamcılık ürün sattı; siyaset düşman sattı — ve düşman, satılabilecek en güçlü üründür. Televizyon çağının ders kitabı örneği 1964'teki "Daisy" reklamıdır: papatya sayan bir çocuk, nükleer bir geri sayıma dönüşür, ekran patlar; tek bir duygu enjekte edilir: yanlış oy verirsen çocukların ölür. Dijital çağda bu bireyselleşti. Cambridge Analytica, 2016'da yaklaşık 87 milyon Facebook kullanıcısının izinsiz verisiyle psikografik profiller kurdu; anlatıldığına göre 175 bin reklam varyasyonu test edip herkesin en hassas korku düğmesine ayrı ayrı basıyordu (etkisinin gerçekten ne kadar olduğu akademide tartışmalı — ama böyle bir sanayinin kurulmuş olması tartışmasız). Rusya'nın Internet Research Agency'si ise 126 milyondan fazla Amerikalıya ulaşırken en sinsi taktiği uyguladı: sahte hesaplarla hem sağı hem solu ateşliyordu. Amaç bir tarafı kazandırmak değil, çatışmanın kendisini beslemekti.

Altında tek bir teknoloji yatar: düşman inşası. Bir topluluğu en hızlı birleştiren şey ortak bir düşmandır — ve düşman inşası, tam olarak parmağı hep dışarı çevirmek demektir. Yani siyasi öfke ekonomisi, toplum ölçeğinde levvâmeyi engeller: koca bir halkı, hiçbir zaman kendine dönüp muhasebe yapmayan, ebediyen başkasını suçlayan bir emmâre kalabalığında tutar. Yorgun, öfkeli ve birbirine güvenmeyen bir halk, yönetilmesi en kolay halktır.

Meselenin kalbi: İki insan tanımı

En baştaki soruya — "problemin tanımında yaptığımız hata"ya — işte burada dönüyoruz. Çünkü mesele, iki zıt insan tanımının çarpışmasıdır. Modern tüketim düzeninin tanımı şudur: insan, tatmin edilecek arzular demetidir. Bu tanıma göre öfkeni beslemek bir kötülük değil, "müşteriye istediğini vermek"tir. Tasavvufun tanımı ise tam zıddıdır: insan, terbiye edilecek bir nefstir. Bir yolcu. 

Öfke ekonomisi ancak birinci tanımı kabul ettiğimiz için mümkün. Ve modernitenin en derin darbesi, bizi yükselişten alıkoymak bile değil; böyle bir yükselişin var olduğu fikrini silmesidir. "Terbiye edilecek nefs"i çöpe atıp yerine "tatmin edilecek müşteri"yi koydu. Oysa iştahın yükseleceği bir tepe yoktur; iştahın sadece bir sonraki tatmini vardır. İlerleyeceğimize gerilememizin sebebi budur: ilerlemenin ne olduğunu tanımlayan pusulayı — insanın terbiye edilebilir bir ruh olduğu fikrini — çöpe attık.

Peki cevap ne: Biz mi böyleyiz, yoksa yönlendiriliyor muyuz?

Dürüst cevap, ikisinden birini seçmek değil: ikisi birden. İçimizde kötülüğü emreden, gerilime koşan, kendisiyle yüzleşmekten kaçan bir emmâre var — evet, böyleyiz. Dışarıda ise bu emmâreye durmadan fısıldayan modern bir vesvese makinesi var — evet, yönlendiriliyoruz. 

Çıkış: İnsanın tanımını geri kazanmak. İnsan kendini yeniden "bir nefsi olan, o nefsi hem kötülüğü emredebilen hem huzura erdirilebilen, terbiye edilebilir bir varlık" olarak gördüğü an, bütün o öfke makinesi birden görünür hale gelir. Çünkü artık seni aşağı çeken bir akıntı — bir fısıltı — olduğunu bilirsin. Var olduğuna inanmadığın bir akıntıya karşı yüzemezsin.

Ve yükselişin araçları, çağın bizden esirgediği şeylerin tam kendisidir: halvet (yalnız kalabilmek), samt (susmayı bilmek), muhasebe (kendini hesaba çekmek), sabır, zikir. Bunlar romantik bir geçmiş özlemi değil; modern vesveseye karşı asırlarca denenmiş özgül panzehirlerdir. 

Medeniyet, aletlerin birikmesi değil, insanın olgunlaşmasıdır: durabilmek, susabilmek, kendine dönebilmek, muhakeme edebilmek, gerçekten kul olabilmektir.