En çok izlenen, kendini en az gören

Hayâsızlığın, teşhirciliğin ve başkalarının gözünde yaşamanın anatomisi

Kur'an, Âdem ile Havva'nın yasak ağaçtan tattığı anı tek cümleyle anlatır: "Çirkin yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerini örtmeye koyuldular." (A'râf, 22)

Bedenleri değişmemişti; değişen bakışlarıydı. Ortada onları izleyen kimse yoktu. Utanç, insanın kendini ilk kez dışarıdan görmesiyle doğmuştu.

Psikolojide ayna testi olarak bilinen deney, bu bilincin gelişimini gösterir. Çocuğun burnuna fark ettirmeden bir parça boya sürülür ve ayna karşısına konur. Küçük bebek aynadaki lekeye uzanır; kendisini henüz tanımıyordur. On sekizinci ay civarında ise eli kendi burnuna gider. Aynadaki görüntünün kendisi olduğunu anlamıştır.

Gelişim psikoloğu Michael Lewis'in araştırmaları, kendini tanımanın ardından mahcubiyet gibi duyguların da belirdiğini gösterdi. Aynada kendini tanıyan çocuklar, ilgi odağı olduklarında mahcup oluyorlar, gözlerini kaçırıyor, yüzlerini saklıyorlardı. 

Önce "ben" doğar, ardından "bana bakılıyor" duygusu.

Fakat aynı dönemde başka bir arzu da filizlenir: "Anne, bak! Baba, bana bak!"

Çocuk bir kule dikerken de kaydıraktan kayarken de seyirci ister. Görülmekten hem utanır hem görülmek ister. Çünkü ikisi de aynı kökten beslenir: Başkalarının gözünde bir yer edinme ihtiyacı.

Mesele, bu ihtiyacın zamanla nasıl bir insana dönüştüğüdür.

Bir insan güzel bir yemek yiyor. Yemeğin tadına mı varıyor, yoksa fotoğrafının nasıl görüneceğini mi düşünüyor? Denize karşı oturuyor. Manzaranın güzelliğini mi yaşıyor, yoksa başkalarına nasıl bir hayat yaşadığını mı göstermek istiyor? Yeni bir araba alıyor. İhtiyacını mı karşılıyor, yoksa başkalarının gözünde yükselmeyi mi bekliyor?

Güzel giyinmek, seyahat etmek, sahip olduklarını paylaşmak elbette tek başına bir yozlaşma değildir. Sorun, bunların hayatımızdaki yerinin değişmesidir.

Bugün yemek yalnızca yenmiyor, sergileniyor. Tatil yalnızca yapılmıyor, kanıtlanıyor. Kıyafet yalnızca giyilmiyor, gösteriliyor. Evler, arabalar, sofralar, bedenler, ilişkiler, hatta mutluluk bile birer vitrin malzemesine dönüşebiliyor.

İnsan yaşadıklarını paylaşmak yerine paylaşabilmek için yaşamaya başladığında, hayatın kendisi gösterinin dekoruna dönüşür.

Bir zamanlar mahremiyet, insanın kendisine ayırdığı bir alandı. Şimdi paylaşılmamış bir an, yaşanmamış bir an gibi algılanabiliyor. Kimsenin görmediği mutluluk eksik, kimsenin bilmediği başarı değersizmiş gibi…

Böylece insan kendi hayatının öznesi olmaktan çıkıp reklamcısına dönüşüyor. Ne giyeceğini, nereye gideceğini, neye sevineceğini bile başkalarının bakışına göre belirlemeye başlıyor.

İşte yozlaşma burada başlıyor.

Benliğin Borsası

İnsan kendisinden söz etmekten hoşlanır. Psikologlar Diana Tamir ve Jason Mitchell'in 2012'de yayımlanan araştırması, kişinin kendisini anlatmasının beyindeki ödül sistemleriyle ilişkili olduğunu ortaya koydu. İnsanlar kendileri hakkında konuşabilmek için maddi ödülden bile vazgeçebiliyordu.

Sosyal medya bu arzuyu ölçülebilir bir yarışa dönüştürdü. Beğeniler, takipçiler ve görüntülenmeler artık yalnızca sayılar değil; birer itibar göstergesi.

Bir fotoğraf çok beğeni aldığında insan kendisini değerli hissedebiliyor. Aynı fotoğraf ilgi görmediğinde ise aynı insan, aynı hayatla kendisini yetersiz bulabiliyor.

Değerimizi ölçen terazi başkasının eline geçtiğinde, kendi ağırlığımızı bile onun kararına bırakıyoruz.

Güzel giyinmek doğaldır; ama insan gösteremediğinde kendisini güzel hissedemiyorsa sorun kıyafetinde değildir. Başarılı olmak güzeldir; ama başarısı bilinmediğinde kendisini değersiz görüyorsa sorun başarısında değildir.

Sorun, insanın kendi değerini kendisinde bulamamasıdır.

Teşhircilik, bu iç boşluğun dışarıya kurulmuş sahnesidir. Üstelik her gösteri bir sonrakinin beklentisini doğurur. Daha güzel bir tatil, daha pahalı bir eşya, daha kusursuz bir beden, daha lüks bir sofra…

İnsan sahip olduklarıyla yetinmez; onları sürekli yeniden sergilemek ister. Çünkü gösterdiği sıradanlaştıkça daha fazlasını göstermek zorundadır.

Teşhirin en büyük tuzağı, insanın kendisini göstere göstere kendisinden uzaklaşmasıdır.

İnsanın içinde iki ses konuşur. Biri "Beni görün" der, diğeri "Beni böyle görmesinler."

Hayâ, bu iki ses arasındaki sınırı korumaya yardım eder. Fakat teşhir kültürü bu dengeyi bozar.

Sosyal medyada insanı izleyenlerin yüzleri yoktur. Gerçek bir bakışın yerini çoğu zaman bir sayaç alır. Daha fazla görünmek ödüllendirilirken mahremiyetin sınırları giderek aşınabilir. İnsan, bir zamanlar kendisine sakladığı şeyleri bugün ilgi toplamak için paylaşabilir.

Ölçü değişir: "Bu doğru mu?" sorusunun yerini "Bu ilgi çeker mi?" sorusu alır.

Ahlakın ölçüsü görünürlük olduğunda, insan yanlış yapmaktan değil, yeterince dikkat çekememekten korkmaya başlar.

Kur'an, şeytanın Âdem ile Havva'nın elbiselerini, çirkin yerlerini kendilerine göstermek için çıkardığını anlatır (A'râf, 27). Bugünün çarpıcı farkı şudur: Bazen örtüyü artık kimse zorla çekip almıyor. İnsan daha fazla beğenilmek, daha çok konuşulmak, daha görünür olmak için kendi eliyle açıyor.

Elbette her fotoğraf, her paylaşım teşhircilik değildir. Mesele, insanın kendisini sürekli sergilemesi ve değerini başkalarının ilgisine bağlamasıdır.

Çünkü insanın her şeyi gösterebilir hâle gelmesi, her şeyin gösterilmesi gerektiği anlamına gelmez.

Bir şeyin değerli olması için görünür olması gerekmez.

Peygamber Efendimiz, "Hayâ imandandır" buyurur. Bir başka hadisinde ise "Utanmıyorsan dilediğini yap" ifadesiyle hayânın insanın davranışlarındaki belirleyici rolüne işaret eder.

Hayâ, yalnızca insanların yanında mahcup olmak değildir. Kimse görmüyorken de kendine sınır koyabilmektir.

Gazâlî'ye göre çocukta iyiyi kötüden ayırma gücünün ilk alameti hayânın belirmesidir; çocuğun mahcup olması, onda akıl ışığının yandığını gösterir. Michael Lewis'in laboratuvarda gördüğünü Gazâlî dokuz asır önce görmüştü.

Bu yazının merkezindeki anlamıyla hayâ, insanın kendisine dışarıdan bakabilme kabiliyetiyle elde edeceği utanma, mahcup olma hissinin ahlaki adıdır.

İnsan davranışını değerlendirebilir, yaptığıyla olması gereken arasındaki farkı görebilir. Fakat bunun için ya başkalarının yargısına teslim olmaması ya da her durumda kendisini haklı çıkararak kendi kusurlarına körleşmemesi gerekir.

Hayâ, insanı ne başkalarının önünde ezilmeye ne de kendi yanlışlarına körleşmeye çağırır. Ona, kendisini doğru bir ölçüyle değerlendirme sorumluluğu yükler.

İnsanların önünde yanlış yapmaktan çekinmek bir başlangıçtır. Kimsenin görmediği yerde de yanlış yapmamak ise daha derin bir bilinçtir.

O Seni Görüyor

Cibril hadisinde ihsan şöyle tarif edilir: "Allah'a, O'nu görüyormuşsun gibi kulluk etmendir. Her ne kadar sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir."

Allah'ın gördüğüne inanmak insanın ölçüsünü değiştirir. Artık doğru olan yalnızca alkış getiren değildir; yanlış olan da yalnızca yakalanınca yanlış hâle gelmez.

Bu bilinç insana yeni bir kabiliyet vermez; zaten var olan kendine bakma gücünü uyanık tutar. İç göz yorulur, uyuklar, hele kimsenin bakmadığı yerde kendini aklamaya meyleder. İşte o anda "O beni görüyor" bilinci devreye girer. Dârânî bu yüzden en üstün ameli hayâ ile yapılan amel sayar: onu yapan, her an görüldüğünü bilir. İnsanın değeri kaç kişinin onu gördüğünde değil, kimse bakmıyorken nasıl biri olduğunda saklıdır.

Herkesin herkesi izlediği, kimsenin kendini görmediği bir çağda insanın ihtiyacı yeni bir ekran değil, o eski elbise: Rabbinin gözünü kalbinde taşıyan bir hayâ.