Sırbistan'da ne oldu, öğrencilerin zaferi Vučić'in 14 yıllık iktidarı

Sırbistan'da 25 Ekim'de yapılan erken genel seçimde öğrencilerin öncülük ettiği Öğrenci Listesi, ilk sonuçlara göre 250 sandalyeli parlamentoda çoğunluğu elde etti. Aleksandar Vučić'in desteklediği Sırp İlerleme Partisi (SNS) öncülüğündeki ittifak ise önemli ölçüde geriledi. Cumhurbaşkanlığından istifa ederek başbakanlık için yarışan Vučić, yenilgiyi kabul etti. 2012'den bu yana ülke siyasetinde belirleyici rol oynayan siyasi hareketin gerilemesi, yalnızca iktidar değişikliği değil, Sırbistan'da muhalefetin nasıl örgütlenebileceğine ilişkin yerleşik anlayışı da tartışmaya açtı. Geleneksel muhalefet partileri uzun süredir farklı seçmen gruplarını ortak bir siyaset etrafında toplamakta zorlanırken öğrenciler, belirli bir parti kimliğine bağlı olmayan kesimlere de uzlaşmayı başardı. Ancak bu başarının kalıcı bir siyasi dönüşüme yol açıp açmayacağı, hareketin seçim sonrasında nasıl bir örgütlenme kuracağına bağlı.

 

 

Hareketin büyümesi, 1 Kasım 2024'te Novi Sad tren istasyonundaki beton sundurmanın çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesi ile başladı. Sorumluların açıklanması ve hesap verilmesi talebiyle başlayan protestolar, zamanla kamu kurumlarının işleyişi ve yolsuzluk iddiaları gibi konuları da kapsadı. Üniversitelerdeki boykotlar ülke geneline yayılırken öğrenciler ortak toplantılar ve katılımcı karar süreçleriyle eylemlerini sürdürdü. Öğrenci Listesi'nin siyasi avantajı, kendisini tek bir liderin çevresinde kurmak yerine farklı mesleklerden ve siyasi görüşlerden kişilerin yer aldığı bir liste oluşturmasıydı. Böylece iktidarı desteklemeyen ancak geleneksel muhalefet partilerine de yakınlık duymayan seçmenler için farklı bir seçenek ortaya çıktı. Seçmenlerin aynı ideolojik programın bütün ayrıntılarında uzlaşması gerekmiyordu; kamu kurumlarının işleyişinde ve siyasi sorumluluk anlayışında değişim isteyen kesimler aynı listeyi destekleyebildi.

 

Bu örgütlenme biçimi seçim kampanyasında avantaj sağladı, ancak hükümet yönetiminde aynı kolaylıkla işlemeyebilir. Protestolar sırasında ortak bir talep etrafında buluşmakla bütçe, atama, eğitim ve dış politika gibi konularda karar almak birbirinden farklı süreçler. Parlamento çalışmalarını yürütmek, bakanlıkları yönetmek ve kamu hizmetlerini aksatmadan sürdürmek uzmanlık, idari deneyim ve açık görev dağılımı gerektiriyor. Öğrencilerin bu ihtiyacı deneyimli uzmanlarla karşılaması mümkün; önemli olan, yeni kadroların hangi ölçütlerle seçileceği ve kararlarının nasıl denetleneceği. Hareketin seçim öncesinde savunduğu kurumsal değişim talebinin uygulamada karşılık bulup bulmayacağı, bu tercihlerle yakından ilgili olacak.

 

 

Yeni çoğunluğun ilk gündemlerinden biri, yolsuzluk iddialarının araştırılması ve kamu kurumlarının denetlenmesi olacak. Kamu ihalelerinin şeffaflaştırılması, harcamaların denetlenmesi ve kurumların siyasi müdahaleden bağımsız çalışmasının sağlanması, genel vaatlerin somut politikalara dönüştürülebileceği alanlar arasında. Ayrıca, önceki yönetimde görev alan kişileri değiştirmek tek başına yeterli olmayabilir; kalıcı sonuç için denetim mekanizmalarının ve hesap verme usullerinin nasıl işleyeceğinin belirlenmesi gerekiyor. Yeni yönetimin deneyimli kamu personelinden yararlanırken siyasi sadakate dayalı atamalardan kaçınması da bu sürecin önemli parçalarından biri olacak.

 

Ekonomik kararlar ise seçim desteğinin nasıl karşılık bulacağını belirleyecek. İstihdam, yaşam maliyetleri, kamu harcamaları ve yatırım ortamı gibi konular, seçmenin günlük hayatına doğrudan yansıyor. Öğrenci Listesi'ni destekleyen farklı kesimlerin bu başlıklarda aynı çözümü benimseyeceği varsayılamaz. Bazı seçmenler öncelikle yolsuzlukla mücadele beklerken bazıları gelirlerin ve kamu hizmetlerinin iyileştirilmesini isteyebilir. Yeni çoğunluk, bu beklentiler arasında tercih yapmak zorunda kaldığında seçim kampanyasında ayrıntılandırılmayan politika farklılıkları daha görünür hale gelecek.

 

 

Sırbistan'ın dış ilişkileri, yeni yönetimin kısa sürede ve tek taraflı olarak değiştirebileceği bir alan değil. Avrupa Birliği üyelik süreci, Rusya ile ilişkiler ve Çin'le ekonomik iş birliği, ülkenin farklı siyasi ve ekonomik çıkarlarını ilgilendiriyor. Avrupa Birliği ile üyelik müzakerelerinin ilerlemesi; hukukun üstünlüğü, yargının bağımsızlığı, medya özgürlüğü ve yolsuzlukla mücadele alanlarında somut adımlar atılmasını gerektiriyor. Öğrenci hareketinin kurumsal reform talepleri bu başlıklarla örtüşüyor. Ancak yeni yönetimin göreve gelmesi, üyelik sürecindeki bütün sorunların kendiliğinden çözüleceği anlamına gelmiyor; ilerleme, yapılacak düzenlemelere ve bunların uygulanmasına bağlı.

 

Rusya ile ilişkilerde enerji bağları, tarihsel yakınlık ve kamuoyundaki hassasiyetler etkisini koruyor. Sırbistan'ın Rusya'ya yönelik yaptırımlara katılmaması, AB ile ilişkilerinde önemli anlaşmazlık konularından biri. Buna karşılık, Vučić'in seçim yenilgisi yeni yönetimin bu konuda otomatik olarak farklı bir karar alacağı anlamına gelmiyor. Öğrenci Listesi'nin dış politika tercihleri henüz bütünüyle netleşmiş değil. Çin'le ekonomik iş birliği de yatırım ve ticaret kararları bakımından önemini korurken Kosova meselesi Sırbistan'ın iç siyaseti ve bölgesel ilişkileri açısından hassas bir konu olmaya devam edecek. Bu başlıklarda kapsamlı bir yön değişikliği varsaymak yerine, yeni hükümetin hangi somut adımları atacağını ve mevcut ilişkiler arasında nasıl öncelik belirleyeceğini izlemek gerekiyor.

 

Sırbistan seçiminde öğrenciler, uzun süredir siyaseti belirleyen partilerden bağımsız bir listeyle parlamentoda çoğunluk elde etti. Şimdi mesele, bu desteğin hangi siyasi ve idari yöntemlerle kullanılacağı. Hareketin farklı kesimleri aynı listede buluşturması seçimde avantaj sağladı; ancak bu kesimlerin beklentilerini ortak kararlara dönüştürmek daha zor olacak. Öğrenci hareketinin kalıcı etkisi, yalnızca mevcut iktidarın gerilemesiyle değil, siyasi temsilin ve kamu yönetiminin işleyişinde neyi değiştirebildiğiyle ölçülecek. Bu nedenle Sırbistan'da önümüzdeki dönemin belirleyici sorusu, iktidarın kimlerin eline geçeceğinden çok, yeni çoğunluğun siyasi gücü hangi kurallarla kullanacağı olacak.