Melekler geleceği nasıl bildi? Modern zaman anlayışının ışığında bir ayeti yeniden okumak

Gündelik hayatta "zaman" dediğimizde, durup düşünmediğimiz kadar sağlam bir sezgiye yaslanırız. En yalın haliyle şöyle: Var olan her şey iki sınırla kuşatılmıştır. Birincisi mekândır; mekân, şeylerin üst üste yığılmasını engeller — iki nesne aynı anda aynı yeri işgal edemez. İkincisi zamandır; zaman da olayların üst üste binmesini engeller — her şey aynı anda olup bitmez, olaylar bir sıraya dizilmek zorunda kalır. Mekân dünyayı yan yana serer, zaman ise arka arkaya dizer. Belki de en sade haliyle zaman, bu "arka arkaya"lığın adıdır.

Bu tanım rahatlatıcıdır, çünkü tam da hissettiğimiz şeydir. Dün bugünden önceydi, yarın henüz gelmedi; biz ikisi arasındaki incecik "şimdi"de dururuz. Zaman, hepimizi aynı hızda önüne katan bir nehir gibidir; İstanbul'da da, en uzak yıldızda da aynı "şimdi" yaşanıyordur sanırız. Bu o kadar apaçık gelir ki, kimse sorgulamaz.

İnsanlık tarihinin neredeyse tamamı boyunca zaman böyle anlaşıldı. On yedinci yüzyılda Newton bu gündelik hissi bir fizik yasasına dönüştürdü. Onun "mutlak, gerçek ve matematiksel zaman"ı, dışarıdaki hiçbir şeye bağlı olmadan eşit biçimde akardı; evrende hiçbir şey değişmese bile akmaya devam ederdi — olayların üstünde, değişmez bir sahne gibi. Bu evrende herkesin saati, kâinatın neresinde olursa olsun aynı anı gösterirdi. Ve bu tarifin, farkına bile varılmayan sessiz bir kabulü vardı: Evrenin her yerinde, herkes için ortak ve tek bir "şimdi" vardır. Bu varsayımı bir köşede tutun; hikâyemiz orada dönecek.

Şimdi ilk bakışta zamanla hiç ilgisi yokmuş gibi görünen bir yere, Kur'an'ın bir ayetine bakalım. Bakara suresinin 30. Ayetinde, insanın yaratılışından önce geçen bir sahne anlatılır. Allah meleklere yeryüzünde bir halife yaratacağını bildirdiğinde, melekler şaşırtıcı bir karşılık verir: "Orada bozgunculuk çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz seni hamdinle tesbih ediyoruz." Cenabıhakk'ın cevabı kısa ve manidardır: "Ben sizin bilmediğinizi bilirim."

Bu sahne yüzyıllardır müfessirleri bir soru önünde durdurmuştur: İnsan henüz yaratılmamışken, tek bir birey bile yeryüzüne ayak basmamışken, melekler onun fesat çıkarıp kan dökeceğini nereden biliyorlardı? Henüz olmamış bir şeyin bilgisi onlara nasıl ulaştı?

Klasik tefsirler bu soruya birbirinden değerli birkaç cevap geliştirmiştir. Bir görüşe göre melekler bunu Levh-i Mahfûz'dan okudular; gelecekte olacak her şey ezelde oraya yazılmıştı ve melekler Allah'ın izniyle o kayda bakıp insanın akıbetini gördüler. İkinci bir görüşe göre kimse bir yerden bilgi almış değildi; Allah insanı önce meleklere tanıtmış, özelliklerini bildirmiş, onlar da bu bildirime dayanarak kanaatlerini dile getirmişlerdi. Üçüncü ve en çok tekrarlanan görüşe göre ise melekler bir kıyas yaptılar: insandan önce yeryüzünde yaşayan cinler veya başka insan benzeri kavimler fesat çıkarıp kan dökmüştü, melekler yeni yaratılacak varlığı bu geçmiş tecrübeye bakarak değerlendirdiler.

Bu cevapların hepsi, kendi çağlarının bilgisiyle verilebilecek en tutarlı, en zekice açıklamalardı. Ama dikkatle bakılırsa, üçünün de altında tek ve aynı varsayım yatar. Levh-i Mahfûz'dan okumak, önceden haber almak, geçmişe kıyas etmek — hepsi şu ortak kabule dayanır: O olay henüz olmamıştır, dolayısıyla melekler onun bilgisini mutlaka bir yerden edinmiş olmalıdır. Yani her üç görüş de, geleceğin henüz var olmadığını, zamanın herkes için aynı yönde ve aynı biçimde aktığını peşinen doğru kabul eder. Tam da girişte bir köşede tutmanızı istediğim o varsayımı: mutlak, akan, herkes için ortak tek bir zaman.

Bu şaşırtıcı değildir. Bu tefsirlerin yazıldığı çağların zaman anlayışı, tıpkı Newton'unki gibi, mutlak zaman anlayışıydı. Başka türlü düşünmek için ellerinde bir sebep yoktu. Ne var ki bugün, zaman hakkında onların sahip olmadığı bir bilgiye sahibiz.

Yirminci yüzyılın başında Einstein, Newton'un o değişmez sahnesini yerle bir etti. Görelilik kuramı gösterdi ki zaman mutlak değildir; herkes için aynı hızda akmaz. Birbirine göre hareket eden iki kişinin saatleri farklı işler, ve daha sarsıcı olanı, iki olayın "aynı anda" olup olmadığı bile kime sorduğunuza göre değişir. Yani "şu an, evrenin her yerinde" diyebileceğimiz ortak bir "şimdi" yoktur.

Bunu şöyle canlandırabiliriz. Bir gözlemci için henüz gerçekleşmemiş, gelecekte duran bir olay, ona göre hareket eden başka bir gözlemci için çoktan olup bitmiş, geçmişe karışmış olabilir. Dünyadaki gündelik hızlarımızda bu fark, fark edilemeyecek kadar küçüktür; ama mesafeler ve hızlar büyüdükçe büyür. Kimin "şimdi"sinin doğru olduğunu sorabilirsiniz — ama sorunun cevabı yoktur, çünkü ikisi de aynı derecede doğrudur. Evren, tek bir ortak "şimdi" tanımaz.

Bu durumun mantıksal sonucu derindir. Eğer geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki sınır gözlemciden gözlemciye kayıyorsa, belki de bu üçü arasında sandığımız kadar keskin bir fark yoktur. Belki geçmiş de, şimdi de, gelecek de eşit derecede gerçektir — hepsi zaten "vardır", ve zaman aslında hiçbir yere akmıyordur. Akıyormuş gibi gelmesi, olayların içinden geçen bizim bakış açımızdandır. Fizikçilerin "blok evren" dediği bu tabloda zaman, bir nehir değil, baştan sona serili duran bir manzaradır; biz o manzaranın içinde bir yön boyunca ilerlediğimiz için ona akıyor deriz.

Bütün bunların ispatlanmış, ölçülmüş fizik olduğunu vurgulamak gerekir. Bu bir hayal ya da felsefi spekülasyon değildir; uyduların saatlerinden parçacık hızlandırıcılarına kadar her gün doğrulanan bir gerçekliktir. Ve bu gerçeklik bize, o ayete yeniden bakmak için yepyeni bir gözlük sunuyor.

Aslında olaya bir başka fiziksel durumu da göz önüne alarak yaklaşabiliriz. Klasik tefsirlerin hepsi, farkında olmadan, meleklerin de bizimle aynı zaman nehrinde yüzdüğünü varsaymıştı. Sanki melekler de bir "şimdi"de duruyor, geçmişe bakabiliyor ama geleceği göremiyor, bu yüzden insanın akıbetini ancak bir kayıttan okuyarak ya da bir kıyas yaparak öğrenebiliyorlardı. Oysa meleklerin ait olduğu âlem, bizim bildiğimiz âlem değildir. Orası maddenin, dört boyutun, yerçekiminin, bizim fizik yasalarımızın geçerli olduğu bir yer değildir. Kur'an'ın diliyle o, gayb âlemidir — bizim idrak araçlarımızın ötesinde bir mertebe.

Peki bizim bildiğimiz zaman, maddi evrenin bir özelliğiyse — ki görelilik tam da bunu, zamanın mekânla iç içe, evrenin dokusuna ait bir boyut olduğunu göstermiştir — o zaman şu soruyu sormak zorundayız: Bu evrenin dışındaki bir âlemde, bizim bildiğimiz anlamda bir zaman var mıdır?

Eğer yoksa, sonuçları takip edelim. Zaman yoksa "önce" ve "sonra" da yoktur. Önce-sonra yoksa geçmiş, şimdi ve gelecek diye bir ayrım da yoktur. Ve bu ayrım yoksa — dikkat edin — "henüz olmamış" diye bir şey de yoktur. Çünkü "henüz" kelimesi baştan sona zamana ait bir kelimedir; zamanın olmadığı yerde hükmü kalmaz. İşte tam burada, asırlardır sorulan sorunun kendisi çözülür. "Melekler, henüz olmamış bir olayı nasıl bildi?" sorusu, aslında yanlış kurulmuş bir sorudur. Çünkü meleklerin baktığı yerden o olay "henüz olmamış" değildi. O olay, tıpkı geçmiş ve şimdi gibi, önlerinde serili duran manzaranın bir parçasıydı.

Aynı sonuca, blok evren modeliyle de ulaşırız. Blok evren tablosunu hatırlayın: geçmiş, şimdi ve gelecek eşit derecede gerçektir ve hepsi aynı anda "vardır". Biz o manzaranın içinden tek bir yön boyunca aktığımız için, önümüzdeki kareyi "gelecek" sanırız. Ama manzaranın tamamını dışarıdan gören biri için "gelecek" diye bir şey yoktur; sadece "olan" vardır. Melekler geleceği bilmediler — çünkü onlar için "gelecek" diye bir kategori yoktu. Onlar, zamanın dışından, bizim "sonra" yaşayacağımız şeyi tek bir manzara olarak gördüler. İtirazları bir kehanet değil, bir temaşaydı.

Ve burada çok ince ama hayati bir ayrım vardır. Bir olayı görmek, onu yaptırmak değildir. Daha büyük bir çerçeveden bakan, küçük çerçevedeki olayı seyreder; ama o gerçekliğe dokunmaz, onu zorlamaz. Yüksek bir tepeden aşağıdaki yolu bütünüyle gören kişi, yoldaki yolcunun adımlarını mecbur etmez; sadece yolcunun daha varmadığı virajı çoktan görüyordur. Melekler de o kan dökme sahnesini serili görmüş olabilirler; ama o sahneyi var eden, onu kendi seçimiyle yaşayacak olan insanın kendisidir. Temaşa, kaderi belirlemez; sadece ona nüfuz eder.

Ben bu yorumla ayeti bir fizik kuramına bağlamıyorum. Görelilik yarın revize edilse, blok evren tablosu değişse bile burada söylenen şey çökmez. Çünkü yaptığımız şey ayeti göreliliğin üstüne kurmak değil; göreliliğin araladığı bir kapıdan, ayetin zaten içinde duran bir derinliği görmeye çalışmaktır. Bilim burada bir ispat aracı değil, bir bakış açısıdır — asırlardır önümüzde duran bir kapıyı fark etmemizi sağlayan bir ışık. Kapı hep oradaydı; biz onu görecek gözü şimdi edindik.

Bence Kur'an'ın en sarsıcı yanı budur. Her çağ ona kendi bilgisiyle yaklaşır ve her çağ ondan yeni bir mana devşirir. Bir ayet, on dört asır boyunca bir biçimde okunur; sonra insanlığın bilgisi değişir ve aynı ayet, hiç eksilmeden, yepyeni bir manayı açar. Bu tükenmezlik, belki de o "Ben sizin bilmediğinizi bilirim" cümlesinin, biz farkına bile varmadan, tam da bize bakan yüzüdür.