Beyaz kefene sarılan vatan

Birinci Dünya Savaşı'nın daha ilk aylarında Osmanlı Devleti, Kafkas Cephesi'nde ağır bir baskıyla karşı karşıya kaldı. 1914 sonbaharında Rus ordusunun Erzurum istikametinde başlattığı taarruz, yalnızca askeri bir hareket değil; Doğu Anadolu'nun güvenliğini ve bölge halkının geleceğini doğrudan tehdit eden stratejik bir girişimdi. Osmanlı ordusu bu saldırıyı Kasım 1914'te Köprüköy ve Azap muharebelerinde durdurmayı başardı. Ancak elde edilen bu başarılar, sevk ve idaredeki dağınıklık ve lojistik yetersizlikler nedeniyle kalıcı bir avantaja dönüştürülemedi.

İşte Sarıkamış Harekâtı, bu yarım kalmış başarının ardından doğan büyük bir kuşatma fikrinin ürünüdür. Enver Paşa'nın öncülüğünde hazırlanan plan, cepheden yıpratılamayan Rus kuvvetlerinin geniş bir kuşatma manevrasıyla imha edilmesini amaçlıyordu. Kâğıt üzerinde cesur görünen bu plan, sahada çok daha sert bir gerçekle karşılaştı: Mevsimin elverişsizliği, sert iklim koşulları, zorlu coğrafya ve yetersiz lojistik-askerî hazırlık.

Harekât başlamadan önce yaşananlar, Sarıkamış'ın neden yalnızca bir askeri yenilgi değil, aynı zamanda derin bir toplumsal travma olduğunu göstermeye yeterlidir. Erzurum ve çevresinde halk, hatta 12–17 yaşlarındaki mektepli çocuklar, cephane ve erzakı sırtlarında cepheye taşımaya çalıştı. Dondurucu soğukta yollara düşen bu çocukların bir kısmı, daha cepheye ulaşamadan donarak hayatını kaybetti. Bu sessiz fedakârlıklar, yaklaşan felaketin ilk işaretleriydi.

Asıl kırılma noktalarından biri lojistik alanda yaşandı. Rus donanmasının Karadeniz'de kışlık giysi ve askerî malzeme taşıyan Osmanlı gemilerini batırması, Sarıkamış felaketinin zeminini hazırladı.

Güney cephelerinden gelen pek çok asker, üzerlerinde hâlâ yazlık kıyafetlerle Allahüekber Dağları'nın -30 dereceleri bulan soğuğuna sevk edildi. III. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa, bu şartlar altında kış taarruzunun ağır sonuçlar doğuracağını öngörmüş; ancak bu uyarılar dikkate alınmamıştır.

22 Aralık 1914'te başlayan harekâtın en dramatik safhası, 10. Kolordu'nun Allahüekber Dağları'nı aşma girişimi oldu. On dört saate varan zorunlu yürüyüşler, açlık ve tipilerle birleşince askerlerin direnci kırıldı. Günlükler ve tanıklıklar, Mehmetçiğin tek bir mermi atmadan, silahına sarılmış halde karlar üzerine düştüğünü yazar. 25 Aralık'ta Sarıkamış'ın eşiğine kadar gelinmesine rağmen, yorgun birliklerin dinlendirilmesi kararı Rus kuvvetlerine toparlanma fırsatı verdi. O gece ormanlarda sabahlayan binlerce asker, sabaha ulaşamadı.

Ortaya çıkan manzara, savaş tarihinin en sarsıcı tablolarından biridir. Siperlerde tetiğe asılı halde donmuş askerler, cephane sandıklarını kucaklamış cansız bedenler… Rus kaynaklarında dahi bu durum "Allahlarına teslim olmuşlardı" sözleriyle kayda geçirilmiştir. Yaklaşık 30 bin vatan evladı, Sarıkamış'ta silah değil; soğuk, açlık ve imkânsızlıkla mücadele ederken şehit düşmüştür.

Bugün Sarıkamış, haritada bir yer adı olmaktan çoktan çıkmıştır. O isim, bu milletin hafızasında sessiz bir yasın ve ağır bir dersin adıdır. Her yıl yapılan anmalar, kaybedilen canlardan çok, unutulmaması gereken hakikati hatırlatır: Savaşlar yalnızca yürekle değil; akılla, hazırlıkla ve insan hayatına verilen değerle yürütülür.

Karın altında kalan o genç fidanlar baharı göremedi. Ama onların hikâyesi, bu milletin vicdanında yaşamaya devam ediyor. Sarıkamış, hâlâ aynı soruyu soruyor: Fedakârlık ile ihmalkârlık arasındaki çizgi nerede başlar, nerede biter?

Kaynaklar

- Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE), Birinci Dünya Harbi Kafkas Cephesi Harekâtı, Ankara.

- Şevket Süreyya Aydemir, Makedonya'dan Orta Asya'ya Enver Paşa, Remzi Kitabevi.

- Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, Cilt II, Türk Tarih Kurumu Yayınları.

- Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press.

- Mehmet Arif Bey, Başımıza Gelenler (Sarıkamış Hatıraları), ATASE Yayınları.

- Liman von Sanders, Türkiye'de Beş Yıl, çev. M. Ş. Akalın.

- İlber Ortaylı, Yakın Tarihin Gerçekleri, Timaş Yayınları.