Bir fikre saldırmak

Önceki iki yazımda insanların yıllarca savundukları kanaatlerden vazgeçme mekanizmalarını analiz etmeye çalışmıştım. Konumuz bir fikre saplantı derecesinde körü körüne bağlanmış bir kişinin nasıl dönüştürülebileceği noktasıydı. Gördük ki insan, fikrini yalnızca aklıyla değil; aidiyetleriyle, hatıralarıyla ve mensup olduğu çevreyle birlikte taşır. Bu yüzden çoğu zaman fikir, yeni bir delille değil; yeni bir referans grubuyla değişir.

Türkçede sıkça duyduğumuz "Fikirlere saygı duymak gerekir" sözü çoğu zaman bir nezaket ifadesinden çok bir kalkana dönüşüyor. Oysa saygı insana borçtur; fikre değil. İnsanın haysiyeti vardır, incinir; fikrin ise yalnızca doğruluk değeri vardır. Doğruysa ayakta kalır, yanlışsa yıkılması gerekir. Acı çeken fikir değil, fikrini benliğiyle özdeşleştiren insandır. Ama bu durum, fikri korumayı değil, insanı fikrinden ayırmayı gerekli kılar. Soru, fikir insanın benliğine bu kadar yapışıyorsa, bir fikre saldırmak insana saldırmak mıdır? Kanaatimce değildir. Çünkü saygı insana borçtur; fikre değil. Hiçbir fikir, yalnızca birilerinin ona inanıyor olması sebebiyle dokunulmazlık kazanamaz.

İşte bu ayrım, sağlıklı düşüncenin temelidir. Bir fikre saldırmak, onu savunan kişiye saldırmak değildir. Muhatabın niyetini, ahlakını veya aidiyetini tartışmak (ad hominem- bir tartışma sırasında konunun özünü eleştirmek yerine, fikirleri öne süren kişinin karakterine, dış görünüşüne veya geçmişine saldırma durumudur) fikri çürütmez; yalnızca sahibini susturur. Susturulan fikir ise ölmez, sadece yer altına çekilir. Gerçek eleştiri, fikri en güçlü hâliyle kurar ve ardından dayandığı öncülleri sorgular.

Ne var ki insanların çoğu fikre yöneltilen her eleştiriyi kendilerine yapılmış bir saldırı gibi hissederler. Oysa hakikatin önündeki en büyük engellerden biri tam da budur: insan ile fikrin birbirine karıştırılması. Bu yazının önceliği tam olarak bu ayrımı ortaya koymaktır.

Kadim düşünce geleneği bu ayrımı bizden çok daha iyi biliyordu. MÖ 6. yüzyılda Ksenophanes, çağının en yaygın, en dokunulmaz kanaatine — tanrıların insan suretinde tasavvur edilmesine — doğrudan saldırdı. Habeşler tanrılarını kara ve yassı burunlu, Trakyalılar mavi gözlü ve kızıl saçlı hayal ediyordu; öyleyse, dedi, atların ve öküzlerin elleri olsaydı onlar da tanrılarını at ve öküz suretinde resmederdi. Sokrates, elenkhos yöntemiyle kişileri değil, onların iddialarını sorguladı. Aristoteles ise yıllarca hocası olan Platon'un idealar öğretisini eleştirirken hakikatin dostluktan üstün olduğunu söyleyerek düşünce tarihine örnek oldu. "Platon dostumdur, ama hakikat daha çok dostumdur".

Hz. Ali'ye nispet edilen şu söz, belki de bu tavrın en özlü ifadesidir: "Hakkı kişilerle tanıma. Önce hakkı tanı ki hak ehlini bilesin; batılı tanı ki batıl ehlini bilesin."

Bu cümlede büyük bir medeniyet tasavvuru gizlidir. Ölçü insanlar değildir; insanlar hakikatle ölçülür. Ebû Bekir er-Râzî, tıbbın büyük otoritesi Galen'in eserini eş-Şükûk alâ Câlînûs ile eleştirdi; hocasına saygısını korurken fikirlerini gözlemle sınadı. İbn el-Hey'sem ise yüzyıllardır kabul edilen görme teorisini birkaç basit deneyle çürüttü. Gazâlî, İbn Sînâ ve Farabi'yi; İbn Rüşt ise Gazali'yi eleştirebildi. Gazali, "Tehâfütü'l-Felâsife"de dönemin en prestijli düşünce sistemine, Farabi ve İbn Sina'nın metafiziğine yirmi maddede saldırır — âlemin ezeliliği, Tanrı'nın cüz'ileri bilmesi, cismani haşr gibi. Ama önce muhataplarının görüşlerini onların ağzından, hiçbir tahrif yapmadan, hatta kendi başına bir felsefe özeti sayılacak berraklıkta anlatır. Kuklaya değil, aslına vurur. Bir asır sonra İbn Rüşt, Endülüs'ten "Tehâfütü't-Tehâfüt" ile karşılık verir: Gazali'nin cümlelerini tek tek alıntılar ve tek tek cevaplar. 

Düşünce tarihi bunun gibi binlerce örnekle doludur. Hiçbiri şahısları hedef almadı. Hedefleri yalnızca delillerdi. Çünkü bilirlerdi ki kişiyi susturmak kolaydır; fikri susturmak ise ancak onu çürütebildiğiniz ölçüde mümkündür. Tabii ki aynı geçmiş bir fikri yok etmek için insan hayatına hatta toplulukların katledilmesine kadar varan binlerce kötü vahşi vakayı da barındırmaktadır. Ama yazımızın konusu olması gerekeni göstermek olduğundan bu tartışmalara girmiyorum. 

Günümüze geldiğimizde ise gerçekten iç acısı bir manzarayla karşı karşıyayız. Bir fikre itiraz edildiğinde ilk soru artık "Bu doğru mu?" değil, "Bunu kim söylüyor?" oluyor. Kim söyledi, hangi çevreden geliyor, nereye mensup, hangi siyasi tarafta duruyor, bundan ne çıkar sağlayacak... Fikrin doğruluğu, sahibinin kimliğine teslim edilmiş durumda. Böylece fikir eleştiriden muaf tutulurken, insan tartışmanın tek hedefi hâline geliyor.

Sosyal medya bu dönüşümün en görünür sahnesi oldu. Hakikatin arandığı bir meydan olmaktan çok, organize bir linç kültürünün üretildiği bir alana dönüştü. İnsanlar artık çoğu zaman düşüncelerini hakikati aramak için değil, karşı tarafı mahkûm etmek, itibarsızlaştırmak ve susturmak için kullanıyor. Tartışmalar deliller arasında değil, kimlikler arasında yaşanıyor; fikirler değil insanlar yargılanıyor. Böyle bir ortamda hakikatin sesi giderek kısılıyor, geriye yalnızca tarafların birbirini yok etmeye çalıştığı bitmeyen bir kavga kalıyor.

Oysa bir fikre saldırmanın da bir ahlakı vardır. Önce onu en güçlü hâliyle tanımlayacaksın. Sonra vardığı sonuçlara değil, dayandığı öncüllere yöneleceksin. Hangi delillerin geçerli olduğu konusunda ortak bir zemin kuracaksın. Belirsiz söylemleri açık iddialara dönüştürecek, yanlışlanabilir hâle getireceksin. Ve nihayet, yıktığın yere daha sağlamını koyacaksın. Aksi hâlde yaptığın şey eleştiri değil, yalnızca yıkımdır.

Bütün bunlar niçin önemlidir?

Çünkü fikirler yalnızca zihinde duran düşünceler değildir; medeniyetleri kuran ve yıkan kuvvetlerdir. Bir toplumun hukuku, ekonomisi, eğitimi, savaşları, barışı ve adaleti en sonunda fikirlerin eseridir. Kimin zenginleşeceğine, kimin yoksullaşacağına, hangi savaşların çıkacağına, hangi hukuk düzeninin kurulacağına, hangi insanların dışlanacağına sonunda fikirler karar verir. Tarihin en büyük felaketleri çoğu zaman kötü niyetli insanlardan değil, yanlış fikirlere samimiyetle inanmış insanlardan doğmuştur.

İşte bu yüzden kötü fikirlere saygı göstermek bir erdem değildir. Onları zamanında ve cesaretle sınamak, insanlığa karşı bir sorumluluktur.

Bu sorumluluğun çağımızdaki dikkat çekici örneklerinden biri Prof. Dr. Haydar Baş'ın Milli Ekonomi Modeli'dir. Bu model, kapitalizmin ya da komünizmin kurucularını hedef almaz; onların ortak varsayımını hedef alır. İtirazını kişilere değil, fikre yöneltir. Ve eleştiriyle yetinmeyip yerine yeni bir sistem önerir. Gerçek fikrî mücadele tam da budur. Hedef aldığı şey, iki sistemin de tartışmaya bile açmadığı ortak öncüldür: insanın ekonominin merkezi değil, ekonominin aracı olduğu varsayımı. Kapitalizm bu aracı sermayenin, komünizm devletin emrine verir; ikisi de serveti bir yerde toplar, yalnızca toplanma adresi değişir. Milli Ekonomi Modeli itirazını doğrudan bu öncüle yöneltir ve — az önce saydığımız usulün son maddesi gereğince — yıktığı yere bir şey koyar: talebi, yani insanı merkeze alan, üretimi ve parayı halkın eline veren bir düzen önerisi.

Sonuçta dönüp aynı yere geliyoruz:

O hâlde şunu net söyleyelim: insana saygı borcumuzdur, fikre değil. İnsanın haysiyeti dokunulmazdır; fikrin dokunulmazlığı ise bir imtiyazdır ve hiçbir fikir bu imtiyazı hak etmez. Fikirlerine dokunulmasını istemeyenler onları korumuyor, yalnızca çürüdüklerini geç öğrenmemizi sağlıyorlar. Bir fikir saldırıya dayanamıyorsa zaten ölmüştür; bize düşen, onu gömmekten ibarettir.