Fikir zihinde değil, ortamda tutulur

Bir önceki yazımda insanın aksine bir sürü delil görmesine rağmen, bir fikre niye saplanıp kaldığını analiz etmeye çalışmıştım. Bugünse kişinin düşünce dünyasında değişime gidebilecek bir yolculuk var mı nasıl olur ona bir bakalım diyorum. Konunun çok yönlülüğü ve binlerce yıldır üzerinde yazılıp çizildiği göz önüne alındığında bir yazı içerisinde tüm detayları açıklamak tabiki mümkün değil ve aynı zamanda beni de aşar diye düşünüyorum. Onun için temel bazı genellemelerle ilerleyeceğimi baştan belirtmek isterim.  

Bir insanın yıllarca savunduğu bir fikirden dönmesini genelde üç şeyle açıklayabiliriz. 

Birincisi aykırılıkların birikmesi: tek bir karşı örnek hiçbir şeyi yıkmaz, ama bu örnekler birikmeye ve kuvvetlenmeye başlayınca sarsılmalar da başlar. 

İkincisi ahlaki şok: fikrin soyut bir tartışma olmaktan çıkıp somut bir bedele — bir ölüme, bir ihanete, bizzat tanık olunan bir zulme — dönüştüğü an; insanın savunduğu şeyin faturasını ilk kez kendi gözüyle gördüğü kırılma anı. 

Üçüncüsü cesaret: "yanıldım" demenin, geçmiş yılları da tasfiye etmeyi göze almanın bedeli. Çünkü uzun süre savunulan bir fikir artık sadece bir fikir değildir; kişinin çevresindeki itibarının senedi hâline gelmiştir ve o fikri bırakmak -eğer salt görünür bir dünyevi menfaat içermiyorsa- gerçekten zordur.

Bunlara benzer şeyler de eklenebilir ve nihayetinde bunların hepsi bir fikrin değişimi için yeterli nedenlerdir, fakat toplumda görülme sıklığı çok düşüktür. Yani çevrenize baktığınızda, aykırılıklar biriktiği hâlde, toplumsal ve ahlaki olarak kişinin sahip olduğu fikrin birçok bedeli ortaya çıkmış olmasına rağmen düşünce ve inançlarından dönmeyen yüz binlerce insan görürsünüz. İşte burada benim de asıl üstünde durmak istediğim ve bence bir fikri, bir düşünceyi, bir inancı değiştirebilmenin en pratik ve insan hayatında en çok görülen şekli, "referans grubunu değiştirme" olgusudur.

Gelin şimdi bunu biraz açalım. Bir düşüncenin insanın beyninde, zihninde yaşadığını sanırız; oysa düşünce veya inanç daha çok aramızda durmaktadır. Bir fikri yıllarca savunan insan onu tek başına taşımaz — o fikrin ayakta kalmasını mümkün kılan bir masa, bir çevre, bir ortam, bir sohbet halkası vardır. Peter Berger buna "makullük yapısı" der: hiçbir dünya görüşü kendi kendini ayakta tutmaz, onu inandırıcı kılan sosyal bir altyapıya muhtaçtır. 

Aynı tespiti İbn-i Haldun beş yüz yıl önce daha keskin biçimde ortaya koymuştur: "Dinî davet, asabiyet olmaksızın tamamlanmaz." Asabiyet, kaba bir çeviriyle "grup dayanışması"dır. Yani, asabiyeden yoksun bir davet başarısız olur. Fikir, kendi doğruluğuyla değil, kendisini taşıyan cemaatin gücüyle ayakta kalır. Hz. Peygamber'e atfedilen şu söz de aslında bunu açıklamaktadır: "Kişi dostunun dini üzeredir; öyleyse her biriniz kiminle dostluk kurduğuna baksın." Burada bir ahlak öğüdü beyanından daha çok bir sosyoloji yasası vaz edilmektedir.

Tabii ki bir gruba ait olma psikolojisi iki yönlü bir bıçak gibidir. Daha iyiye veya daha vasata giden bir kapıyı açabilir. Burada tekrar başlangıç ikilememize yani insanın ait olacağı grubu veya ortamı seçme kabiliyetine bu noktadaki fikri olgunluğuna ve eleştirel düşünceye sahip olma kapasitesine gelir. Konu insanın eğitimine girer ki bu başlı başına başka bir mesele. 

Yazımın konusu zaten halihazırda bir gruba bir ortama bir çevreye aidiyet oluşturmuş, bir toplulukla beraber hareket etme durumunda olan bir insanın fikrinin nasıl değişebileceğini üzerinde bazı mütalaalardan ibaret.  

Tekrar başa dönersek, bir fikri değiştirmek için başka bir fikirle yapılan tartışmanın çok işe yaramadığını söyleyebiliriz. Karşı argüman tek başına hiçbir şeydir, müttefik her şeydir. Birini ikna etmek ona yeni bilgi vermek değil, şüphesinde yalnız kalmayacağına dair teminat vermektir. Dolayısıyla bir kişinin fikrini değiştirmek istiyorsak yapmamız gereken şey onunla tartışmak değil, onu davet etmektir. Yeni bir ortama, yeni bir sofraya, yeni bir sohbete, farklı düşünen insanların yargılamadan konuştuğu bir çevreye çağırmak. Ona karşı çıkacağımız bir cephe değil, girip rahat edebileceği bir kapı açmak. Çünkü insan kendisine "yanlıştasın" diyen adamın karşısında kapanır, ama kendisini çağıran adamın masasında yavaş yavaş çözülür. Davet, tartışmanın kapattığı yolu açar; kişiyi savunmaya geçmek zorunda bırakmadan, yeni bir aidiyetin mümkün olduğunu ona bizzat yaşatır. Fikir değişimi çoğu zaman bu yaşantının ardından, neredeyse fark edilmeden gelir.

Bununla ilgili sosyal deneylerden biride David Broockman ve Joshua Kalla'nın 2016'da Science dergisinde yayımlanan çalışmasıdır. Araştırmacılar, Güney Kaliforniya'da gönüllüleri ev ev dolaştırıp, toplumun önemli bir kesiminin önyargıyla baktığı bir azınlık grubu hakkında kapıdaki insanlarla konuşturdular; ancak gönüllülere hiçbir istatistik ezberletmediler, kimseyle tartışmalarını istemediler. Yöntem sadece şuydu: kapıdaki kişiden konuyla ilgili kendi hayatından bir anısını anlatmasını istemek, onu sözünü kesmeden ve yargılamadan dinlemek, ardından gönüllünün de kendi hayatından benzer bir şey paylaşması. Ortalama on dakika süren bu konuşmaların, katılımcıların tutumlarında aylar sonra bile ölçülebilen kalıcı bir değişim yarattığı görüldü — üstelik bu etki, milyonlarca dolarlık reklam kampanyalarının ürettiğinden büyüktü. Sonucun şaşırtıcı olmamasının sebebi açık: o on dakika boyunca kapıdaki yabancı, kişi için geçici bir referans grubuna dönüşmüştü. Daha başka daha mantıklı bir alternatifin olabileceğini ortaya çıkarmak. Şems'in Konya'da yaptığı da buydu. 1244'te Şems-i Tebrizî Konya'ya geldiğinde Mevlânâ yerleşik bir müderris, babasından devraldığı kürsünün sahibi, saygın bir fakihti. Onu değiştiren bir kitap, bir delil, bir tartışma değildi; tek bir insanın sohbetiydi. Ve tepkinin biçimi de manidardır: çevresi Mevlânâ'nın fikirlerini çürütmeye çalışmadı, Şems'i şehirden uzaklaştırdı. Tehdidin argüman değil, arkadaşlık olduğunu içgüdüsel olarak biliyorlardı.

Referans grubu değişiminin diğer üç mekanizmaya üstünlüğü şudur: daha hızlıdır, çünkü bütün argümanları tek tek çürütmeyi gerektirmez — çıkış maliyetini düşürmek yeter. Daha pratiktir, çünkü müdahale edilebilir bir değişkendir; kimsenin cesaretini artıramazsınız ama davet edebilirsiniz. Ve daha köklüdür, çünkü ikna edilen insan bir sonraki güçlü itirazda geri döner, masası değişen insan geri dönecek yer bulamaz.

Peki bu tehlikeli midir? Burada tehlikeden kastım, bunun yani referans grubu değiştirmenin genel yönü ne taraftadır sorusudur. Maalesef toplumsal analizler gösteriyor ki, insan psikolojisininde handikaplarıyla beraber referans grubu değiştirme eğiliminin insanlığı daha vasata götürdüğünü söyleyebiliriz. Eğer fikir aidiyetin bedeliyse, fikir değiştirmek her zaman ahlaki bir olgunlaşma değildir; çoğu zaman sadece sosyolojik bir olaydır. Kariyerini, maddi kazancını veya menfaatini önceleyerek davet edildiği masaları değiştiren insanın fikirlerinin de değişmesi bir aydınlanma değil, bir uyum refleksidir. "Çıkar temelli akıl yürütme" olarak adlandırılabilecek bu durumun ne kadar geçerli ve ne kadar yaygın olduğunu bugünlerde Türk siyasetine bakarak açıkça görebiliriz. 

Yazının sonunda bir toparlama yapmak gerekirse: mahalle değiştirmek, ortam değiştirmek, çevre değiştirmek bir insandaki fikrin veya düşüncenin en hızlı ve en net biçimde değişimini sağlar. Bu, iyiye de kötüye de, doğruya da yanlışa da yönlenebilecek iki taraflı bir yolculuktur. Ama işte tam da bu yüzden, referans grubu meselesi bir yöntemdir; varılacak yer değildir. Asıl olması gereken, insanın kendi iç benliğinde bir netliğe ulaşmasıdır: kişinin hakikati taşımak için artık etrafındaki onaya ihtiyaç duymaması, doğru bildiğini savunurken arkasına dönüp kimin orada olduğuna bakma ihtiyacı hissetmemesi. Çünkü bir grup insanı taşıyabilir, ama sadece taşıdığı yere kadar; masa dağıldığında ayakta kalan şey insanın kendi öz benliğidir. Ve bir fikrin gerçekten sizin olup olmadığı ancak orada, kimsenin onaylamadığı o yalnız anda anlayabilirsiniz. Oraya varmamış bir fikir henüz sizin değildir; sadece oturduğunuz masanın kirasıdır.