Toprak gelirlerinin artırılması için çıkarılan kanun

İslam hukukunda toprak; emiri, öşri ve haraci olmak üzere üçe ayrılır. Büyük Selçuklu Devleti İran'ı fethedince, daha önceden İslam hukukuna göre kurulmuş toprak düzenini benimseyerek uygulamayı devam ettirmişlerdir. Boş araziler de İran'a girmiş olan göçebe boy ve oymaklara yurtluk olarak verilmiştir. Maveraünnehir bölgesinden İran'a göç eden yeni Türk boy ve oymaklarını da, İran'daki hukuka uygun olarak düzenlenmiş yerleşim sistemini bozmamak için Doğu Anadolu'ya göndermiştir. Yeri gelmişken temas etmek isterim: Biz Türkler Anadolu'ya girdiğimiz zaman, hocam Prof. Dr. Mehmet Altay Köymen Beyin yazdığı Büyük Selçuklular isimli kitabında "Anadolu o zaman içi boş bir ev gibiydi" der. Bizanslılara ait olan Anadolu'nun doğusunda Ermeniler vardı. Siyasi kuruluş olarak merkezleri Ani ve Van olan, Ani ve Vanspuranska Ermeni düklükleri vardı. Buralarda onlardan başka Türk, Kürt, Arap ve İranlı gibi topluluklar yoktu. Bizans buradaki Hıristiyan Ermenileri zorla Ortodoks mezhebine sokmak için onları güneybatı Anadolu'ya göçe zorlamışlardır. Bu nedenle kırsal kesimle boşalmış ve halk daha ziyade kasaba ve şehirlere yerleşmişlerdir. Türklerde doğudaki yayla ve düzlüklere yurtluklara ayırarak yerleşmişlerdir. Malazgirt Savaşından sonra Doğu Anadolu Seçuklular tarafından fethedilince, İslami toprak hukuku burada da uygulanır. Şehir, kasaba ve köyde oturan halkın evi ile harımı (Çitle çevrili küçük ev bahçesi) bağ ve bahçeler, meralar dışındaki topraklar yukarıdaki hukuk ilkelerine göre düzenlenir.Emir-i Arazi, devlete ait topraktır. Bu toprağı ekip biçen köylüler, tarlanın öşür ve resmi olarak devlet hazinesine verecekleri vergileri hazineye vermezler. Bu toprakların yöneticisi olan görevlilere verilir. Onlar da bu geliri maksada göre harcardı. Tımar, has zeamet sahiplerinin köylüden aldıkları öşür ve resme DİRLİK adı verilir. Dirlik sahiplerine de sahip-i arz denir.Selçuklular da ve Osmanlılar da, arazi-i emiriyeden farklı olarak mülk ve vakıf araziler vardı.II. Mahmut zamanında Yeniçeri Ocağı (mesleki ordu) ve Tımarlı Sipahi sistemi kaldırılıp onun yerine milli ordu sistemi (Asakir-i Mansure-i Muhammediye) kurulur. Tımarlı sipahi sisteminin de kaldırılması ile Sahip-i Arz sahibi kişilerin elinde büyük arazi kalır. Bunun neticesinde büyük toprak ağalığı sistemi kurulmuş olur. Ağalar köylüye baskı yapınca, zulümden kurtulmak isteyen köylü göç eder. Ağa ancak ekilen toprağın öşür ve resmini verebildiğinden ekilmeyen topraklardan devlet vergi toplayamaz. Böylece geliri azalır. Savaş masrafları artınca devlet gelir temini yolları arar.Osmanlı hükümeti, dirlik sisteminin kaldırılmasından sonra devlete ait toprakların ve tüm taşınmaz malların değerlendirilmesi ve işletilmesi için 30 Kasım 1915'de bir nizamname (kanun) çıkarır. Bu kanun şöyledir: "Hazine uhdesinde (sorumluluğunda) bulunan emval-i gayri menkulenin (bina, dükkan, tarla gibi) mütekaidini (emekli devlet memuru) suret-i tevzii (dağıtılması) hakkında nizamname."Bu kanunla emekli aylığı olan vatandaşlara değeri 40 yılda ödenmek üzere boş dükkan, ev, tarla gibi malların satılmasıdır. Tarlaların satılması ile ekim alanlarının genişletilmesi ve gelir ihtiyaçlarının karşılanması esastır. Ayrıca kullanılmayan binaların da satılması ile elde edilen nakit para ile devlet ihtiyaçlarının karşılanması esasa alınmaktadır. Bu Kanunda emeklilere satılması, emekli maaşlarının yapılan anlaşmalarda garanti altına alınmasıdır. Tarlaları alanlar bu malları karşılık göstererek Ziraat Bankasından işletme kredisi çekebileceklerdir.