Kanada'ya Avrupa kapısı açılıyor mu: AB neyin peşinde?

Avrupa Birliği Kanada'ya yeni bir kapı açmak istedi. Fakat bu kapının anahtarı henüz Brüksel'in elinde bile değil.

 

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'in 16 Eylül'de Avrupa Parlamentosu'nda yaptığı konuşmada Kanada Başbakanı Mark Carney'ye, ülkesinin AB'nin ilk "ortak üyesi" olması için kapıyı açmak istediğini söylemesi bu nedenle sıradan bir diplomatik açıklama değildi. Kanada Başbakanı'nın da hazır bulunduğu konuşmada ortaya atılan öneri, Avrupa ile Kanada arasındaki ilişkilerin mevcut ticaret anlaşmalarının ötesine taşınabileceğini gösterdi. Fakat aynı anda Avrupa Birliği'nin kendi içinde cevaplaması gereken yeni bir soru ortaya çıktı: Avrupa kıtasının dışında bulunan bir ülkeyle ne kadar ileri bir ortaklık kurulabilir ve bunun kuralları nasıl belirlenebilir?

 

 

Çünkü bugün AB antlaşmalarında "ortak üyelik" adıyla tanımlanmış bir statü bulunmuyor. Strasbourg'da ortaya atılan fikir bu nedenle mevcut bir üyelik mekanizmasının işletilmesinden çok, yeni bir ortaklık biçiminin siyasi olarak gündeme getirilmesi anlamına geliyor. Bu modelin hangi hakları, hangi yükümlülükleri ve hangi karar alma imkanlarını içereceği henüz belli değil. Kanada'nın Avrupa pazarına daha fazla erişim elde etmesi, savunma sanayii projelerinde daha kapsamlı işbirliği yapılması, kritik mineraller, enerji, yapay zeka, uzay ve dijital ticaret alanlarında ortak programlar geliştirilmesi mümkün. Nitekim Carney yönetimi de CETA'nın ötesine geçilerek daha güçlü ve kapsamlı bir ittifak kurulmasını savunuyor. Kanada tarafının açıkladığı başlıklar arasında kritik mineraller, savunma sanayii, yapay zeka ve işlem kapasitesi, enerji güvenliği, uzay, finansal hizmetler ve dijital ticaret bulunuyor.

 

Ancak bütün bunların siyasi ve hukuki bir karşılığı olmak zorunda. Kanada, AB'nin kurallarını belirleyen masaya ne kadar yaklaşacak? Avrupa pazarına daha fazla erişim elde ederse bunun karşılığında hangi düzenlemeleri kabul edecek? AB kararlarında söz sahibi olacak mı, olacaksa ne ölçüde? Yoksa tek pazarın bazı imkanlarından yararlanırken karar alma mekanizmasının dışında mı kalacak? Avrupa'nın mevcut ortaklık modelleri bu soruların bazılarına fikir verebilir. Fakat Kanada için hazır bir formül bulunmuyor. Dolayısıyla asıl tartışma "ortak üyelik" adından çok, bu kavramın altında nasıl bir hukuki ve siyasi çerçevenin oluşturulacağı üzerinde yoğunlaşacak.

 

Üstelik mesele yalnızca Kanada'nın ne istediği de değil. Von der Leyen'in açıklaması AB'nin kendi iç işleyişi açısından da yeni bir tartışma başlatıyor. Komisyon Başkanı'nın bir siyasi girişim ortaya koyması başka, bunun 27 üye devletin farklı ekonomik ve siyasi öncelikleriyle bağdaştırılması başka. Ortada henüz tanımlanmış bir "ortak üyelik" statüsü bulunmadığı için böyle bir modelin hangi hukuki araçlarla kurulacağı, Avrupa Parlamentosu'nun ve üye devletlerin süreçte nasıl rol oynayacağı da ayrıca ele alınacak. Nitekim Avrupa'daki değerlendirmelerde de önerinin siyasi anlamından çok, uygulanabilirliği ve sınırları konusunda soru işaretleri öne çıkıyor.

 

 

Kanada'nın Avrupa'ya ilgisini yalnızca Washington ile yaşanan ticari gerilim üzerinden okumak eksik kalır. Ancak gelişmenin zamanlamasında ABD faktörünün önemli bir yeri olduğu da açık. Kanada ekonomisi ABD pazarıyla son derece güçlü bağlara sahip. Ottawa ise bu bağı koparmak yerine, dış ticaretini ve stratejik ortaklıklarını çeşitlendirmeye, ekonomik dayanıklılığını artırmaya ve daha geniş bir hareket alanı oluşturmaya çalışıyor. Carney hükümeti Avrupa'yı da bu politikanın önemli ortaklarından biri olarak görüyor. Kanada'nın resmi açıklamalarında "stratejik özerklik", "dayanıklılık" ve "egemenlik" kavramlarının özellikle vurgulanması dikkat çekiyor.

 

Burada önemli olan Kanada'nın ABD'den kopması değil, seçeneklerini çoğaltması. Nitekim Carney daha önce yaptığı açıklamalarda ABD ile komşuluk ve güçlü bağların devam edeceğini de vurguladı. Ottawa'nın yaklaşımı, mevcut ilişkileri sona erdirmekten çok, ekonomik ve stratejik bağımlılıkların yaratabileceği riskleri azaltacak daha geniş bir ortaklar ağı oluşturmak şeklinde okunabilir. Avrupa bu açıdan Kanada için yalnızca yeni bir pazar değil; savunma sanayii, kritik mineraller, enerji, yapay zeka, uzay, finans ve dijital ticaret gibi alanlarda birlikte hareket edilebilecek geniş bir ortaklık alanı anlamına geliyor. Kanada'nın Avrupa ile daha yakın ilişki kurma arayışının bu kadar geniş bir başlık listesine yayılması da bunun basit bir ticaret pazarlığından ibaret olmadığını gösteriyor.

 

Avrupa açısından bakıldığında ise ihtiyaçların önemli bir bölümü Kanada'nın sunduğu imkanlarla kesişiyor. Kritik hammaddeler, enerji, savunma kapasitesi ve ileri teknolojiler AB'nin öncelikleri arasında yer alırken Kanada bu alanların bir bölümünde Avrupa için önemli bir ortak olabilecek kaynaklara ve kapasiteye sahip. Dolayısıyla iki tarafın yakınlaşmasını yalnızca Washington'a verilmiş bir siyasi mesaj olarak görmek eksik olur. Kanada ekonomik ve stratejik seçeneklerini genişletmek, Avrupa ise güvenilir ortaklık ağlarını güçlendirmek istiyor. Çıkarların kesiştiği yer tam da burası.

 

 

CETA, Avrupa ile Kanada arasındaki ticari ilişkilerin temelini oluşturuyor. Yeni öneri ise bunun ötesine geçmeyi hedefliyor. Kanada tarafı da mevcut ticaret anlaşmasının ötesinde daha güçlü ve kapsamlı bir ittifak fikrine olumlu yaklaşıyor.  Önümüzdeki dönemde tartışmanın "Kanada AB'ye katılacak mı?" sorusu üzerinden değil, "AB Kanada ile nasıl bir ortaklık kuracak?" sorusu üzerinden yürütülmesi daha anlamlı. Çünkü Kanada'nın tam üye olması gündemde değil. Tartışılan şey, Avrupa Birliği'nin dışında kalan bir ülkeyle mevcut ortaklık modellerinin ötesine geçebilecek yeni bir ilişki biçiminin oluşturulması. Bunun ticaret, savunma, teknoloji, enerji ve kritik mineraller gibi alanlara yayılması mümkün; ancak hangi alanlarda ne kadar ileri gidileceği ve Kanada'nın bunun karşılığında hangi haklara sahip olacağı henüz belirlenmiş değil.

 

Burada Avrupa Birliği açısından daha geniş bir soru ortaya çıkıyor. Birlik, kendi kurallarına ve karar alma mekanizmalarına tam olarak dahil olmayan ülkelerle ne ölçüde bütünleşebilir? Ekonomik ilişkiler derinleşirken siyasi katılımın sınırı nerede çizilecek? Kanada örneğinde verilecek cevap, yalnızca Ottawa ile Brüksel arasındaki ilişkiyi değil, gelecekte Avrupa Birliği'nin Avrupa dışındaki diğer yakın ortaklarla kurabileceği ilişkilerin çerçevesini de etkileyebilir.

 

Şimdilik ortada tamamlanmış bir anlaşma yok. "Ortak üyelik" statüsünün içeriği ve hukuki zemini belirlenmiş değil. Önümüzdeki süreçte Ottawa'nın talepleri kadar AB'nin hukuk düzeni, üye devletlerin beklentileri ve Avrupa pazarının hangi ölçüde açılacağı da masaya gelecek. Kanada açısından ise kendi düzenleyici tercihleri ile Avrupa ile daha derin ekonomik ve stratejik bütünleşmenin sağlayacağı imkanlar arasında bir denge kurulması gerekecek.

 

Avrupa Birliği'nin Kanada'ya açtığı kapı şimdilik bir üyelik kapısı değil, yeni bir ortaklık arayışının kapısı. O kapının nereye açılacağını ise önümüzdeki müzakereler belirleyecek.

 

Mesele, o kapının ardında nasıl bir Avrupa kurulacağı.