Türkiye neden bu hale geldi?

"İnsanı yaşat ki devlet yaşasın." Asırlardır tekrar edilen bu söz, bugün belki de tarihimizin hiçbir döneminde olmadığı kadar yeniden düşünülmeyi hak ediyor. Çünkü bugün Türkiye'nin yaşadığı en büyük kriz, yalnızca ekonomik değildir. Bugün en ağır kriz, insan krizidir.

Bugün çoğu tartışma ise hastalığın kendisinden çok belirtileri üzerinde yürümektedir. Ekonomiyi konuşuyoruz. Hukuku konuşuyoruz. Anayasayı konuşuyoruz. Yönetim sistemini konuşuyoruz. Elbette bunların tamamı konuşulacaktır. Ancak şu temel soruyu sormadan hiçbir reform kalıcı olmayacaktır: Bu kurumları ayakta tutacak insanı nasıl yetiştireceğiz? İşte bu sorunun cevabını bundan yaklaşık beş asır önce Osmanlı'nın büyük mütefekkiri Kınalızâde Ali Çelebi vermişti.

En büyük eseri olan Ahlâk-ı Alâ'î'yi yazarken "Devlet nasıl yönetilir?" sorusuyla başlamadı. Önce şu soruyu sordu: İnsan nasıl olmalıdır? Çünkü devletin kaderini belirleyen şeyin kanunlardan önce karakter olduğunu biliyordu. Bu sebeple eserini üç bölüm üzerine kurdu. İlk bölümde bireyin ahlakını ele aldı. İnsanın erdemlerini ve onları yıkan reziletleri anlattı. İkinci bölümde aileyi ele aldı. Çünkü aileyi, toplumun ve devletin ilk mektebi olarak gördü. Ancak bunlardan sonra devlet yönetimine geçti. "İlm-i Tedbîrü'l-Medîne" başlığı altında devlet idaresini anlattı. Bu sıralama rastgele değildir. Çünkü Kınalızâde şunu çok iyi biliyordu: Ahlakı çökmüş insanlardan güçlü aile çıkmaz. Güçlü ailelerin olmadığı yerde sağlam toplum kurulamaz. Toplum çözülürse devlet yalnızca kanunlarla ayakta tutulamaz.

Aradan dört yüz yılı aşkın zaman geçti. Bu defa sözü, Osmanlı tarihinin en büyük isimlerinden Prof. Dr. Halil İnalcıkaldı. İnalcık, Osmanlı'da Devlet, Hukuk ve Adalet adlı eserinde Osmanlı'nın uzun ömürlü olmasının sırrını anlatırken dikkat çekici bir tespitte bulunur. Osmanlı hükümdarı mutlak yetkilere sahip görünmesine rağmen iktidarını kanun, adalet ve ahlak prensiplerine göre kullanmak zorundaydı.Bürokrasi, ulema ve hukuk düzeni bu dengeyi koruyan unsurlardı. Devletin bekası yalnızca askerî güçle değil; hukuk ve adaletle sağlanıyordu.

Demek ki tarihimizin iki büyük ismi bize aynı hakikati söylemektedir. Önce insan... Sonra aile... Sonra toplum... En sonunda devlet... Bugün ise biz çoğu zaman tersinden hareket ediyoruz. Devleti güçlendirmeye çalışıyoruz. Fakat devleti güçlü kılacak insanı ihmal ediyoruz. Ahlak yalnızca temenni ile oluşmaz. Aileyle başlar. Eğitimle güçlenir. Adaletle korunur. Sosyal devletle yaşatılır.

Sosyal devlet, Batı'nın keşfettiği bir model değildir. Bu noktada Prof. Dr. Haydar Baş'ın ortaya koyduğu Milli Devlet, Sosyal Devlet ve Milli Ekonomi Modeli, kadim devlet geleneğimizin çağımıza uyarlanmış bir yorumu olarak dikkat çekmektedir. Haydar Baş'a göre devletin en temel görevi, insanın onurunu korumak ve vatandaşını ekonomik güvensizlik karşısında yalnız bırakmamaktır. Bunun için devlet; üretimi teşvik eden, gelir dağılımında adaleti gözeten ve sosyal refahı önceleyen bir ekonomik düzen kurmalıdır. Çünkü ekonomik bağımsızlık olmadan siyasi bağımsızlık, sosyal adalet olmadan toplumsal huzur, insanı merkeze almayan bir kalkınma anlayışıyla da güçlü devlet inşa edilemez. Bu bakımdan Milli Devlet anlayışı, Kınalızâde'nin "önce insan", Halil İnalcık'ın "hukuk ve adalet" eksenindeki tarihî tespitleriyle aynı medeniyet çizgisinde buluşmaktadır. Sosyal devlet, vatandaşına yardım eden devlet değildir. Vatandaşını yardıma muhtaç bırakmayan devlettir. İnsanın onurunu koruyan devlettir. Aileyi koruyan devlettir. Çalışanın alın terini koruyan devlettir. Yaşlısını yoksulluğa terk etmeyen devlettir. Çocuğunun geleceğini piyasa şartlarına teslim etmeyen devlettir.

Bu anlayışın en somut göstergeleri ise günlük hayatın içinde karşımıza çıkar. Asgari ücret yalnızca bir maaş değildir. Devletin emeğe verdiği değerin ölçüsüdür. Emekli maaşı yalnızca bütçedeki bir gider kalemi değildir. Ömrünü bu millete hizmet ederek geçirmiş insanlara gösterilen vefanın göstergesidir. Karnını doyuramayan insanın ahlakını koruması her zaman kolay değildir. Bu çok eski bir devlet felsefesidir. Açlık sınırının altında bırakılmış milyonlardan huzurlu toplum beklemek gerçekçi değildir. Evladının geleceğinden endişe eden anne ve babaların güçlü nesiller yetiştirmesi kolay değildir. Gençlerine kendi ülkesinde umut veremeyen devletler, başka ülkelerin insan kaynağını yetiştiren kurumlara dönüşür. İnsan onuruna yaraşır bir hayat sunamayan hiçbir ekonomi modeli, uzun vadede toplumsal huzuru sağlayamaz.

Bugün yeniden büyük tartışmalara değil, büyük hakikatlere dönmeye ihtiyacımız var. Kınalızâde'nin beş asır önce gösterdiği istikamete... Bugün yeniden büyük binalar yapmaktan önce büyük insanlar yetiştirmeyi konuşmalıyız. Yeniden aileyi konuşmalıyız. Yeniden adaleti konuşmalıyız. Yeniden sosyal devleti konuşmalıyız. Yeniden üretimi, paylaşmayı ve insan onurunu esas alan bir ekonomi anlayışını konuşmalıyız. Çünkü devletin gerçek gücü, bütçesinin büyüklüğünden değil; insanının huzurundan, ailesinin sağlamlığından ve vatandaşına verdiği değerden ölçülür.

İşte tarihimizin bize bıraktığı miras da Haydar Baş'ın çağımıza taşıdığı Milli Devlet anlayışı da aynı hakikati haykırmaktadır: "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın."