Bretton Woods, Nixon Şoku, Dolar prangası ve Milli Para devrimi

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından küresel ekonomiyi yeniden inşa etmek ve 1929 Büyük Buhranı benzeri yıkıcı krizlerin tekrarını önlemek amacıyla 1944 yılında New Hampshire'da düzenlenen Bretton Woods Konferansı, modern finans tarihinin en belirleyici dönüm noktalarından biridir. 

44 müttefik ülkeden 730 temsilcinin katılımıyla gerçekleşen orijinal ismiyle "Birleşmiş Milletler Para ve Finans Konferansı", dünya ticaretini istikrara kavuşturma iddiasıyla yola çıkmıştı. 

Ancak konferans masasında şekillenen düzen, tarafsız bir küresel refah sisteminden ziyade, ABD dolarının dünya ekonomisi üzerindeki mutlak hâkimiyetini meşrulaştıran stratejik bir mimariye dönüştü.

Bretton Woods düzeni ve dolar hâkimiyetinin inşası

Konferansın kaderi, dönemin iki büyük gücü arasındaki çetin vizyon çatışmasıyla çizildi. 

Birleşik Krallık adına hareket eden ünlü ekonomist John Maynard Keynes, hiçbir ulusal para biriminin tek başına küresel egemenlik kurmaması gerektiğini savundu. 

Keynes, "Bancor" adı verilen tarafsız ve yapay bir uluslararası hesap birimi önererek hem ticaret açığı veren hem de ticaret fazlası veren ülkeleri dengesizlikleri gidermeye zorlayacak dengeli bir sistem teklif etti. 

Buna karşılık ABD Hazine Bakanlığı temsilcisi Harry Dexter White, savaştan muazzam bir sanayi gücü ve devasa altın rezervleriyle çıkan Amerikan ekonomisinin gücüne dayanarak ABD Doları'nı merkeze alan White Planı'nı masaya koydu. 

ABD'nin ezici ekonomik ağırlığı sonucunda White Planı kabul edildi.

Bu konferansın somut çıktısı olarak, günümüz küresel finans yapısının direkleri sayılan Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası (IBRD) kuruldu. 

IMF kurların istikrarını denetlemek ve ödemeler dengesi krizi yaşayan ülkelere finansal destek sağlamakla görevlendirilirken; Dünya Bankası yıkılan Avrupa'nın yeniden inşası ve gelişmekte olan ülkelerin kalkınması için kredi mercii kılındı. 

Sistemin özünü ise "Ayarlanabilir Sabit Kur Sistemi" oluşturuyordu: ABD Doları 1 ons altın = 35 dolar paritesiyle doğrudan altına endekslendi; diğer tüm ülke para birimleri ise dolara bağlandı.

Ancak bu sistem doğası gereği bünyesinde derin çelişkiler barındırıyordu. 

"Triffin İkilemi" olarak bilinen yapısal sorun nedeniyle, küresel ticaret büyüdükçe dünya daha fazla dolara ihtiyaç duyuyor, ABD ise piyasaya dolar sürdükçe bütçe ve ticaret açığı veriyordu. 

1960'lara gelindiğinde, karşılıksız basılan dolar miktarı ABD'nin elindeki fiziki altın rezervlerini fersah fersah aştı.

De Gaulle'ün altın hamlesi ve dolar illüzyonunun çöküşü

Bretton Woods sisteminin taşıdığı bu adaletsizliği gören ve ilk radikal itirazı yükselten isim Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle oldu. 

Fransız ekonomist Jacques Rueff'in analizlerinden etkilenen De Gaulle, ABD'nin elindeki bu konumu "Exorbitant Privilege" (Aşırı İmtiyaz) olarak nitelendirdi. 

ABD, hiçbir karşılığı olmadan bastığı kağıt dolarlarla bütçe açıklarını kapatıyor, Avrupa şirketlerini satın alıyor ve Vietnam Savaşı gibi askeri operasyonlarını doğrudan Avrupa'nın sırtına yüklüyordu.

De Gaulle, 4 Şubat 1965'te düzenlediği tarihi basın toplantısında, uluslararası para sisteminin hiçbir ülkenin tekelinde olmayan tarafsız bir kritere, yani altına dönmesi gerektiğini ilan etti. 

Fransa, Merkez Bankası rezervlerindeki ABD dolarlarını Washington'a göndererek karşılığında Fort Knox'taki fiziksel altınları talep etti. 

Fransız donanmasına ait gemiler ve askeri uçaklar New York Federal Rezerv Bankası'ndan teslim aldıkları altın külçelerini Paris'e taşımak üzere görevlendirildi. 

1965-1968 yılları arasında milyarlarca dolarlık rezervini altına çeviren Fransa, rezervlerindeki altın oranını yüzde 80'in üzerine çıkardı.

Fransa'nın başlattığı bu dalga; İspanya, İsviçre ve Batı Almanya gibi diğer Avrupa ülkelerine de yayıldı. 

ABD'nin altın rezervleri hızla eriyerek eritilemez sınırların altına geriledi. 

Sonunda ABD Başkanı Richard Nixon, 15 Ağustos 1971 tarihinde doların altına dönüştürülebilirliğini tek taraflı olarak kaldırdığını (Nixon Şoku) ilan etmek zorunda kaldı. 

1973'te dalgalı kur rejimine geçilmesiyle Bretton Woods sistemi resmen çöktü. 

Ancak bu çöküş, dolar hâkimiyetini bitirmedi; aksine dünyayı tamamen karşılıksız, faize dayalı ve rezerv paraya bağımlı bir "itibari para" düzenine hapsetti.

Milli Ekonomi Modeli ve hakiki Milli Para devrimi

Bretton Woods ile kurulan ve çöküşünden sonra da küresel borç sarmalı üretecek şekilde evrilen bu düzene karşı en köklü teorik ve pratik alternatif, 2005 yılında Prof. Dr. Haydar Baş tarafından ortaya konan Milli Ekonomi Modeli ile gelmiştir. 

İktisat literatürüne yepyeni bir tanım kazandıran bu modele göre; küresel finans sisteminin yarattığı yanılsamalar kırılamadığı sürece ülkelerin ekonomik bağımsızlığı imkânsızdır.

Milli Ekonomi Modeli'nde "Milli Para", milletlerin ürettikleri katma değer ve sahip oldukları milli kaynaklar karşılığında emisyonu artırılan paradır. 

Günümüz finansal dizaynında ülkelerin merkez bankalarında faizle tutulan ve "hard currency" (rezerv para) olarak adlandırılan Dolar veya Euro karşılığında basılan paralar, üzerlerinde yerli simgeler ve rakamlar taşısa dahi gerçek manada "milli para" değildir; sadece rezerv paranın yerel bir gölgesidir.

Bretton Woods öncesinde ülkelerin kasalarındaki altın kadar para bastığı düzen, 1944 sonrasında faizle borç alınan rezerv paralar karşılığında emisyon genişlemesine bırakılmıştır. 

Ülkeler kendi paralarını basabilmek adına kasalarında tuttukları hard currency için faiz ödemek zorunda kalmaktadır. 

Ekonomi büyüdükçe piyasanın para ihtiyacı artmakta, bu ihtiyacı karşılamak için faizle döviz borcu alınmakta ve büyüyen ekonomiler kaçınılmaz bir borç sarmalına sürüklenmektedir. 

Dolayısıyla, rezerv paraya endeksli basılan yerli paralar ülkeleri borç batağına sokan temel etkendir.

Bir paranın milli nitelik kazanabilmesi, sadece üzerindeki yerli harflerle değil, o ülkenin sahip olduğu alt/üst kaynaklar, insan emeği ve ürettiği somut katma değer karşılığında emisyonunun sağlanmasıyla mümkündür. 

Prof. Dr. Haydar Baş'ın kavramsallaştırdığı "Milli Paralarla Ticaret" tezi, başta BRICS ülkeleri olmak üzere günümüz küresel finans mimarisinde deolarizasyon (dolarsızlaşma) arayışındaki birçok devlet tarafından kabul görmüş ve uluslararası ticarette yeni bir çığır açmıştır. 

Ancak modelin vurguladığı en kritik husus şudur: Gerçek anlamda milli paralarla dış ticaretin yapılabilmesi için, öncelikle ülkelerin Dolar ve Euro tahakkümünden kurtularak emisyon mekanizmalarını kendi kaynaklarına dayalı "Milli Para" tanımına kavuşturmaları şarttır. 

Dolar karşılığı basılan bir yerli parayla yapılan ticaret, ambalajı ne olursa olsun hakiki manada Milli Paralarla Ticaret sayılamaz.