Nefsin en tehlikeli oyunu

İnsan çoğu zaman düşmanını dışarıda arar. Kendisini aldatanları, yolunu kesenleri, hakkını yiyenleri kolayca fark eder. Başkalarının yanlışlarını görmekte zorlanmaz; hatta bazen onların kusurlarını anlatırken kendisini hakikatin temsilcisi olarak görür. Fakat insanın gözden kaçırdığı bir gerçek vardır: Başkalarının kusurlarını gören göz, kendi kusurlarına karşı aynı ölçüde açık olmayabilir.

İşte nefsin en tehlikeli oyunu burada başlar. İnsan kendi hatalarını küçültürken başkalarının hatalarını büyütebilir. Kendisi için mazeret üretirken başkalarına karşı acımasız davranabilir. Üstelik bütün bunları yaparken yanlış bir tutum içinde olduğunu fark etmeyebilir.

Nefis, insana yalnızca kötülüğü güzel göstermez; bazen kendi yanlışını doğru kabul ettirerek de onu aldatır.

Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyurulur:

"İnsanlara iyiliği emrediyor da kendinizi unutuyor musunuz?" (Bakara, 2/44)

Bu ayet, başkalarına anlattığımız hakikatleri önce kendi hayatımızda uygulamamız gerektiğini hatırlatır. Başkasına doğruluğu anlatıp kendisi yanlıştan vazgeçmeyen, adaleti savunup kendi çıkarı söz konusu olduğunda ölçüyü değiştiren insan, önce kendi içindeki çelişkiyle yüzleşmelidir.

Hazreti Ali'nin (a.s.) şu sözü bu konuda önemli bir ölçü sunar:

"Nefsini hesaba çeken saadete kavuşur." (Gurerü'l-Hikem ve Dürerü'l-Kilem, s. 236.)

İnsan kendi nefsini tanımadan davranışlarının arkasındaki gerçek niyeti anlayamaz. Kendisini sürekli haklı gören biri, yanlışlarını düzeltmek için gereken iradeyi de gösteremez.

Prof. Dr. Haydar Baş da insanın iç dünyasındaki tercihe dikkat çekerek şöyle ifade eder:

"İnsan ya nefsanî duygularıyla veya Rahmanî duygularıyla hayatını yaşar." (Asıl Hürriyet Allah'a Kulluktur, İcmal Dergisi, Haziran 2015.)

İnsanın mücadelesi yalnızca dışarıdaki kötülüklerle değildir. Kendi içindeki bencillik, kibir, öfke ve çıkar arzusuyla da mücadele etmesi gerekir. Bazen haklı çıkma isteğimiz, hakikatin ortaya çıkmasının önüne geçer. Hatalarımızı düzeltmek yerine kendimizi savunur, başkalarının yanlışlarını sıralayarak kendi kusurlarımızı örtmeye çalışırız. Böylece doğruyu aramak yerine nefsimizi haklı çıkarma mücadelesine gireriz.

Üstelik tekrarlanan yanlışlar zamanla sıradanlaşabilir. İnsan, alıştığı hatayı savunmaya, hatta onu kendince meşru göstermeye başlayabilir. Oysa bir davranışın sık tekrarlanması, onu doğru hâle getirmez. Gerçek olgunluk, kusursuz görünmekte değil, hatasını kabul edip düzeltmek için gayret göstermektedir.

Öyleyse insan kendisine şu soruyu sormalıdır: Davranışlarımı ne belirliyor; hakikat mi, çıkarım mı; tevazu mu, üstünlük arzum mu? Başkalarının hatalarına gösterdiğim hassasiyeti kendi davranışlarıma da gösterebiliyor muyum?

Kur'an-ı Kerim, Allah'ın zikrinden yüz çevirmenin doğuracağı tehlikeyi şöyle bildirir:

"Kim Rahmân'ın zikrini görmezlikten gelirse biz onun başına bir şeytan sararız. Artık o, onun ayrılmaz dostudur." (Zuhruf, 43/36)

Hemen ardından gelen ayet ise nefsin bu tehlikeli oyununu bütün açıklığıyla ortaya koyar:

"Şüphesiz bu şeytanlar onları doğru yoldan saptırırlar. Onlar ise doğru yolda olduklarını sanırlar." (Zuhruf, 43/37)

İşte insanın en tehlikeli yanılgısı budur: Yanlış yolda olduğu hâlde kendisini doğru yolda zannetmek. Nefsin oyununu bozmanın yolu, Allah'ın zikrine sarılmak, vicdanı diri tutmak ve her şeyden önce kendi nefsimizi hesaba çekmektir. Vesselam…