Alevlerin kıyısında zamanla yarış

Yaz aylarının gelmesiyle birlikte Akdeniz kuşağından Kaliforniya'ya kadar geniş bir coğrafya, tabiatın en yıkıcı felaketlerinden biri olan orman yangınlarıyla yüzleşmektedir. 

Yeşilin birkaç saat içerisinde küle dönüştüğü bu ekolojik yıkım, yalnızca çevresel bir felaket değil; biyolojik çeşitliliği, iklim dengesini ve insan yaşamını tehdit eden kapsamlı bir krizdir. 

Günümüzde orman yangınlarıyla mücadele, sadece söndürme ekiplerinin sahaya sürülmesinden ibaret olmaktan çıkmış; önleyici tedbirler, yapay zekâ entegrasyonu ve uluslararası kapasite karşılaştırmalarının belirleyici olduğu devasa bir operasyonel sürece dönüşmüştür.

İnsan kusurları ve tetikleyici iklim dinamikleri

Ülkemizde orman yangınlarının kökenine inildiğinde, tabiatın kendi dinamiklerinden ziyade insan faaliyetlerinin başrolde olduğu acı bir gerçek olarak karşımıza çıkar.

Orman Genel Müdürlüğü (OGM) verileri incelediğinde, sebebi belirlenebilen yangınların yaklaşık yüzde 90'ının insan kaynaklı olduğu açıkça görülmektedir.

Günlük yaşam içerisindeki tedbirsizlikler ve ihmaller, felaketin ana kıvılcımını oluşturur.

Tarım alanlarında harman sonrası yakılan anızlar, kontrolsüz bahçe temizlikleri, tam söndürülmeden bırakılan kamp ve mangal ateşleri, yangınların en sık rastlanan nedenleridir.

Araç camlarından yol kenarlarına atılan sönmemiş izmaritler ile ormanlık alanlarda bırakılan cam şişe kırıkları, güneş ışığını bir mercek gibi odaklayarak altındaki kuru otları tutuşturmaktadır.

Aşırı elektrik kullanımı ve bakımsızlık nedeniyle kıvılcım çıkaran nakil hatları, orman alanlarını açma amacı taşıyan usulsüz eylemler ve sabotajlar da bu yıkıcı tablonun insan kaynaklı diğer boyutlarını oluşturur.

Doğal nedenler -özellikle "kuru yıldırım" olayları- Türkiye'deki yangınların oldukça küçük bir yüzdesini kapsar. 

Meteorolojik koşullar ise yangını bizzat başlatmaktan ziyade, başlayan bir yangını devasa boyutlara ulaştıran bir katalizör görevi görür. 

Literatürde "30-30-30" Kuralı olarak bilinen durum; hava sıcaklığının 30°C'nin üzerine çıktığı, nispi nemin yüzde 30'un altına düştüğü ve rüzgar hızının 30 km/saat sınırını aştığı kritik anları ifade eder.

Özellikle Akdeniz ve Ege'deki yüksek reçine oranına sahip Kızılçam ormanları, bu meteorolojik denklem bir araya geldiğinde patlayan kozalakların da etkisiyle adeta birer patlayıcı deposuna dönüşmektedir.

Erken ikazdan otonom müdahaleye

Geleneksel yöntemlerin ötesine geçildiği günümüzde, dünya genelinde yangın henüz çıkmadan veya ilk anlarında müdahale edebilmek adına devrim niteliğinde teknolojiler sahaya sürülmektedir. 

Mücadelenin çehresini değiştiren inovasyonlar şu ana başlıklar altında toplanmaktadır:

Gözetleme kulelerinin yerini alan kızılötesi ve uç yapay zekâlı kameralar, veriyi merkeze iletmeksizin doğrudan işleyerek 30 km uzaktaki mikro dumanları saniyenin altında bir sürede tespit edebilmektedir. 

Sarp arazilere helikopterlerle bırakılan, güneş enerjili veya uzun ömürlü pillerle çalışan atılabilir akıllı kapsüller; sıcaklık, karbondioksit ve rüzgar verilerini hücresel ağların çekmediği derin ormanlarda dahi radyo frekansları vasıtasıyla merkeze ulaştırmaktadır.

Uçak ve İHA'lardan alınan görüntülerle oluşturulan 3 boyutlu arazi segmentasyonları ve "Dijital İkiz" modelleri; yerel rüzgar ve bitki örtüsü verilerini işleyerek yangının 2 ila 6 saat sonra nerede olacağını simüle eder. 

Müdahale alanında ise otonom sürü dronlar yangın merkezine oksijen kesici kapsüller atarken, yüksek ısıya dayanıklı İnsansız Kara Araçları ekiplerin giremediği alev hatlarına girerek hat açma görevi yürütmektedir. 

Ayrıca ekosisteme zarar vermeyen organik hidrojeller ve LEO takımyıldız uyduları vasıtasıyla kesintisiz uzay takibi, savunma hattını güçlendiren diğer unsurlardır.

Ülkelere göre mücadele araçları değişiyor

Türkiye, dağlık ve engebeli coğrafi yapısı gereği filolarda helikopterlere (119 adet) ağırlık vermiştir. 

Su kaynaklarına yakınlık sayesinde helikopterlerin göletlerden hızlı su alıp tekrarlayan atışlar yapması, ilk müdahale süresini ortalama 11 dakikaya düşürmüştür. 

Ayrıca İHA kullanımında ABD ile birlikte dünyadaki en ileri iki ülkeden biri konumundadır.

İspanya, Yunanistan ve İtalya gibi AB ülkeleri, kanyonlar ve uzun kıyı şeritleri nedeniyle amfibik uçaklara (Canadair CL-415) öncelik vermektedir. 

Bireysel filoların yanı sıra rescEU adı verilen ortak bir acil durum hava filosu havuzundan faydalanırlar.

Kaliforniya ve batı eyaletlerindeki devasa alanlar için ABD, 10.000 galon üzeri su taşıyabilen dev devasa tanker uçaklar (C-130, DC-10) ve günlerce süren kara konvoylarıyla müdahale eder.

Mücadelede en öncelikli yöntem, yangının çıkışını önlemektir

2026 yılı verileri ışığında Türkiye; 28 uçak, 119 helikopter, 14 İHA, 5.600'den fazla kara aracı ve 100.000'i aşkın sertifikalı gönüllü ağıyla tekil ve rutin yangınlara karşı müdahale kapasitesine sahiptir. 

Ancak unutulmamalıdır ki, iklim krizinin tetiklediği küresel sıcaklık artışları karşısında devasa filolar dahi tek başına yeterli olamamaktadır. 

28 yangın uçağı Türkiye için geçmiş yıllara göre iyi bir sayı olabilir ama olması gerekene göre azdır.

Ülkemizde helikopter ağırlıklı bir mücadele vardır, fakat yangın söndürmede helikopterlerin bazı dezavantajları bulunmaktadır.

Yangın söndürme helikopterleri tek seferde ortalama 2,5 - 5 ton su taşıyabilir. Amfibi uçaklar ise tek seferde 6 ile 10 ton arası su veya yangın geciktirici kimyasal bırakabilir.

Çok hızlı ilerleyen ve yüksek ısı yayan geniş cepheli yangınlarda helikopterlerin bıraktığı su miktarı, yangının önünü kesmekte bazen yetersiz kalır.

Yangın bölgesindeki aşırı sıcaklık ve yükselen sıcak hava dalgaları havanın yoğunluğunu azaltır. Bu durum helikopterlerin taşıma gücünü düşürür ve havada tutunmasını zorlaştırır.

Helikopterler, rüzgara karşı amfibi uçaklara göre daha hassastır. Şiddetli poyraz veya lodos altında türbülans nedeniyle uçuş güvenliği tehlikeye girer ve suyun hedeften sapma riski artar.

Helikopterlerin seyir hızı (genellikle 180–240 km/s), sabit kanatlı söndürme uçaklarına (300–450 km/s) göre daha düşüktür. Başka bir bölgeden veya uzak bir üsten yangın yerine intikal etmeleri daha uzun sürer.

Depo kapasiteleri sınırlı olduğu için sık sık yakıt ikmali yapmaları gerekir.

Uçaklar, yangının ilerleme hattının önüne yoğun kıvamlı yangın geciktirici kırmızımsı kimyasalları geniş hatlar halinde şerit şeklinde serpebilir.

Helikopterlerin taşıdığı su kovalarından bu tip ağır geciktiricileri homojen ve geniş bir hatta atmak çok daha zordur; helikopterler genelde doğrudan su veya köpük kullanır.

Helikopterler yakındaki gölet veya havuzlardan çok sık su alıp attığı için pilotlar sürekli alçalma, yükselme ve sabit durma gibi yoğun ve yüksek konsantrasyon gerektiren manevralar yapar. Bu durum pilotlarda fiziki ve zihinsel yorgunluğu uçak uçuşlarına göre daha hızlı artırır.

Helikopterler "nokta atışı ve hassas müdahale", uçaklar ise "yüksek hacimli su bırakma ve yangın hattını bloklama" için tasarlanmıştır. Bu yüzden en verimli mücadele, her iki aracın birbirinin eksiğini kapattığı karma bir filo stratejisiyle sağlanır.

Ormanları korumanın en etkili ve ucuz yolu; yangını söndürmek değil, yangının çıkmasını önlemektir.

Bireysel farkındalığı artırmak, yasaklara uymak ve devletin teknik altyapısını her daim teyakkuzda tutmak, geleceğe bırakacağımız en büyük miras olacaktır.