Kamusal ve özel alan ikilemi üzerinden devlet-birey ilişkisine Kur'an ışığında bazı yorumlar

Devlet ile birey arasındaki ilişki insanlığın en kadim tartışmasıdır. Hammurabi'den Platon'a, Hobbes'tan yirminci yüzyılın totaliter yıkımına uzanan devasa bir literatür var. Ve o literatürün büyük sorusu şudur: Devlet ne kadar büyük olmalı?

Ben burada bu soruya bir başka açıdan yaklaşacağım. Çünkü bugünün sorusu nicelik değil, sınır sorusudur: Devlet ne kadar büyük olmalı değil, nereye kadar genişleyebilir? Vatandaşın hangi bölgesi ona kapalıdır, ve o çizgiyi kim çizer?

Gözetim, veri, mahremiyet, ifşa kültürü, dijital kimlik — modern siyasetin bütün somut kavgaları tam bu çizginin üzerinde geçiyor. Ve baştan bir hüküm koyalım: Bu çizgi doğal değildir. Siyasi bir üründür. Kim çizerse, o kazanır.

Batı bunu bir duvar üzerine kurdu. Can, hürriyet ve mülkiyet devletten önce vardır; devlet vekildir, vekâletini kötüye kullanırsa azledilir. Kant ahlaki formülü verdi: İnsan asla yalnızca araç olarak görülmemelidir. Mill 1859'da ölçüyü koydu: Devlet ancak başkasına zarar veren eyleme karışabilir; "senin iyiliğin için" meşru gerekçe değildir. Duvarın taşları da döşendi: konut dokunulmazlığı, mektup gizliliği, keyfî aramaya karşı güvence..

Kamusal alan tarafında ise Habermas'ın tespiti geçerlidir: On sekizinci yüzyıl kahvehanelerinde doğan, iktidarı tartışan ve ondan hesap soran kamu, kitle basını ve gösteri siyasetiyle tüketen bir izleyiciye dönüştü. Arendt daha ağır konuştu: Özel alanı olmayan insan, yönetilmesi en kolay insandır. Foucault ise duvarın kendisini sorguladı — modern iktidar dışarıda beklemez, okulla, sicille, muayeneyle zaten içeridedir. Ve dikkat: Modern devletin girişi çoğunlukla şiddetle değil, hizmetle olur. Karşı çıkmak bu yüzden zordur.

Bugün duvar yıkılmadı; camlaştı. Özel alan artık bir yer değil, bir veri akışı. Çizgiyi devlet değil, hesap vermeyen dev şirketlerin kullanım koşulları çiziyor. En önemlisi: Rıza, ihlalin yerini aldı. Eskiden devlet kapıyı kırardı; bugün kapıyı kullanıcı açıyor — tek tıkla, okumadan. Mahremiyetin en büyük kaybı zorla değil, kolaylık karşılığında gönüllü yaşandı. Burayı uzatmak istemiyorum. Amacım bazı ayetler üzerinden bu ilişkiye bakmak...

Kuranda bu mesele dağınık tavsiyeler halinde değil, hukuki müeyyideye bağlanmış bir sınır rejimi olarak durur.

Evin eşiği. "Kendi evleriniz dışındaki evlere, izin istemedikçe ve selâm vermedikçe girmeyin." (Nûr 27). Ve devamı: "Size 'geri dönün' denirse dönün." (Nûr 28). "Hayır" cevabı meşru ve yeterlidir; gerekçe istenmez. Modern hukukun temel ilkesi olan rızanın geri çekilebilirliği burada tanınmıştır. Hemen ardından da umuma açık mekân meskenden ayrılır (Nûr 29) — tam anlamıyla bir kamusal/özel tasnifi.

Bilgi mahremiyeti. "Zannın çoğundan kaçının... birbirinizin gizli hallerini araştırmayın (velâ tecessesû)... gıybet etmeyin." (Hucurât 12). Tek ayette üç ayrı yasak: kanıtsız hüküm, bilgi toplama, ve toplanan bilginin yayılması. Bu tam olarak modern gözetimin yapısıdır: şüphe → toplama → ifşa. Ayet üç halkayı da ayrı ayrı yasaklar. Ve yasaklanan, kişinin açıkça yaptığını görmek değil, gizlemeyi tercih ettiğini araştırmaktır — mahremiyetin modern tanımının kendisi.

İfşanın kendisi suçtur. "Hayâsızlığın yayılmasını arzu edenler için çetin bir azap vardır." (Nûr 19). Burada yasaklanan fiil değil, fiilin haberinin dolaşıma sokulmasıdır. İftiraya seksen değnek ve şahitliğin ebediyen reddi gelir (Nûr 4); dört şahit şartı ispatı fiilen imkânsız kılar. Yani maksat cezalandırmayı kolaylaştırmak değil, ithamı zorlaştırmaktır. Ekran görüntüsü ifşasının ve dijital lincin adresi buradadır: Bir bilginin doğru olması, yayılmasını meşru kılmaz.

Kamusal alan. "Onların işleri aralarında şûrâ iledir." (Şûrâ 38) — ve bu, namazla zekât arasında, müminin kurucu niteliği olarak sayılır. "İş hakkında onlarla istişare et" (Âl-i İmrân 159) emrinin muhatabı ise bizzat Peygamber'dir: Vahiy muhatap olan peygambere  bile istişare emredilmektedir. Kamu görevinin adı da konur: "Emanetleri ehline verin." (Nisâ 58). Emanet — mülk değil; sahibi başkasıdır.

Mazlumun sesi. "Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez." (Nisâ 148). Bir istisna kurulur ve o istisna kıymetlidir: İfade özgürlüğünün en korunaklı çekirdeği, iktidara karşı şikâyettir.

Vicdanın dokunulmazlığı. "Dinde zorlama yoktur" (Bakara 256), "Sen onların üzerinde bir zorba değilsin" (Ğâşiye 22). İç dünyayı zorla değiştirmek, kapsam dışıdır. Buna karşılık iç dünyanın bilinmesi Allah'a hasredilir (Kâf 16). Yani mahremiyet insanlar arası düzlemde mutlaktır ve hiçbir beşerî otorite kendisine "her şeyi bilen" konumunu atfedemez.

Bu çerçevenin liberal modelden iki temel farkı var. Birincisi, sınır tek değil üç yönlüdür: bireyi bireyden, zayıfı hane içinde güçlüden, herkesi iktidardan korur. İkincisi ve daha önemlisi: Mahremiyet burada sadece hak değil, yükümlülüktür. Modern hukukta mahremiyet benim hakkımdır, feragat edebilirim. Burada başkasının mahremiyetini korumak benim borcumdur. Fark hayatidir: Rıza temelli mahremiyet tek tıkla teslim edilir; yükümlülük temelli mahremiyet, karşı taraf feragat etse bile bağlar.

Buraya kadarı ilkedir. Asıl soru şudur: Bu ilkeler iktidarın elinde ne oluyor?

Hz. Ali burada özel bir yerde durur, çünkü o mahremiyeti teoride savunan bir düşünür değil, iç savaş ortasında, kendisine karşı ayaklanmış insanları yönetirken savunan bir devlet başkanıdır.

Mısır valisi Mâlik el-Eşter'e yazdığı ahidnâmede şöyle der: "İnsanların gizli ayıplarını en çok araştıranlar senden uzak olsun... Senden gizli kalanı açığa çıkarmaya çalışma; sana düşen, sana görünenler hakkında hüküm vermektir." Bu, modern hukukun "düşünce suç olmaz" ilkesidir. Ama asıl çarpıcı olan devamıdır: "İnsanların ayıplarını örtmeye en lâyık olan yöneticidir." Modern devlette en çok gören yöneticidir; burada en çok örtmesi gereken yöneticidir.

Gözetim büsbütün yok değildir — ama yönü terstir: "Memurlarının üzerine gizli müfettişler gönder." İzlenen halk değil, memurdur. Tek cümlede bütün doktrin.

Halkın tanımı da yapılır: "Onlar iki sınıftır: Ya dinde kardeşindir, ya yaratılışta eşin." Yönetilen tebaa değildir; ve ikinci kategori herkesi kapsar.

Doktrinin gerçek testi Hâricîler'dir. Onu açıkça tekfir eden, mescitlerde ona bağıran bu gruba cevabı şudur: "Üç hakkınız var: Mescitlerde Allah'ı anmanıza engel olmayız; gelirlerden payınızı kesmeyiz; bize savaş açmadıkça size savaş açmayız." Modern dile çevirin: toplanma özgürlüğü, kamu kaynağından eşit yararlanma, ve fiil olmadan yaptırım yok. Yani söz suç değildir, fiil suçtur — hem de iç savaş şartlarında.

Son olarak bireyin maddi alanı: "Kim toprağı imar etmeden vergi almaya kalkarsa, memleketi harap eder ve iktidarı ancak pek az sürer." İbn Haldun'un "zulüm umranı harap eder" tezi, beş asır öncesinden. Burada mülkiyete saygı ahlaki bir tavsiye değil, devletin bekası için mühendislik zorunluluğudur.

Bir not: Hz. Ali, tanıdığı bu hakları kullanan Hâricîler'den birinin eliyle öldürüldü. Güvenlik gerekçesiyle askıya alınabilecek bir tercih olsaydı, askıya alınırdı.

Batı, çizgiyi tek yönlü çizdi ama onu ayakta tutmayı başardı. Duvar bireyi devletten korudu. İki kör noktası vardı — hane içindeki güçlüyü ve sonradan gelen modern zamanların dev şirketleri kapsamıyordu — ama çizgi, kâğıt üzerinde kalmadı. Peki nasıl? Cevap üstün fikirlerde değil, yapıdadır. Avrupa'yı ayıran şey daha iyi teoriler üretmesi değil, hiçbir iktidarın tek başına kalamamış olmasıdır: papa ile imparator, kral ile baronlar, imtiyaz beratlı şehirler, loncalar, kendi hukuku olan üniversiteler ve kilise. Bu çokluk, bireye kaçacak aralık bıraktı. Magna Carta bir özgürlük bildirgesi değil, baronların pazarlığıydı — ama emsal oldu, çünkü arkasında güç vardı.

İslam ise çizgiyi daha derin çizdi — üç yönlü, ve mahremiyeti hak olmanın ötesinde yükümlülük yaparak. Ama kurumsallaşamadı. İlkeler metinlerde ve şahsiyetlerde kaldı. Hz. Ali'nin ahidnâmesi bir anayasa gibi okunur, ama bir anayasa gibi bağlamadı — çünkü onu uygulatacak merci yoktu. Ali öldürüldü, doktrin onunla gömüldü.

Düğüm buradadır: Bir ilkeyi, onu uygulayacak kişinin faziletine bağlı olmaktan nasıl çıkarırsınız? Hz. Ali'nin doktrini ancak Hz. Ali kadar dürüst bir yönetici elinde işler. Modern anayasacılığın bütün iddiası bu bağımlılığı kırmaktır: kötü bir yöneticinin bile ihlal edemeyeceği bir yapı kurmak. Batı yapıyı kurdu ama ilkeyi sığlaştırdı; biz ilkeyi derin tuttuk ama yapıyı kuramadık.

Klasik tablo bir duvar varsayıyordu: içeride birey, dışarıda devlet. Bugünkü gerçeklik ise bir membran: geçirgen, iki yönlü, sürekli müzakere edilen bir zar. Devlet içeri sızıyor — veri, gözetim, biyo-politika. Birey dışarı taşıyor — mahremiyetin gönüllü yayını. Ve üçüncü bir aktör var artık: şirket, ki ne seçilmiştir ne hesap verir, ama çizgiyi fiilen o çiziyor.

Bu tabloya Kur'anî çerçevenin söyleyeceği üç cümle vardır ve üçü de üç ayrı yöne bakar:

Devletin içeri sızmasına karşı: velâ tecessesû — araştırmayın. İzinsiz girmeyin. Yetkiniz, size görünenle sınırlıdır.

Bireyin dışarı taşmasına karşı: lâ tüşî'a'l-fâhişe — yaymayın. Örtün. Ne kendinizinkini ne başkasınınkini.

İktidarın hesap dışı kalmasına karşı: emruhum şûrâ beynehum ve illâ men zulim — iş aralarında danışmayladır, ve mazlumun sesi istisnadır.

Bütün bu yapının altında ise tek bir önerme durur, ve o önerme bu yazının vardığı yerdir:

Her şeyi bilme ve gizli olanı görme konumu yalnızca Allah'a aittir. İnsan hiçbir sıfatla — ne komşu, ne cemaat, ne devlet, ne şirket olarak — o konuma oturamaz. 

Modern gözetim düzeninin asıl sorunu teknik değildir. Kamera sayısı, veri hacmi, algoritma gücü değildir. Bir konumun gasp edilmesidir. Ve bugüne kadar hiçbir toplum, o konumu gasp eden bir gücün altında özgür kalmayı başaramamıştır.

Elimizde iki miras var: biri ilkenin derinliğini veriyor, diğeri onu ayakta tutacak mekanizmayı. Mesele hangisinin doğru olduğuna karar vermek değil — ikisini birleştirebilmektir.